दशैं २०८३
यसपालिको दशैं सानो छोरीको कारण निकै रमाइलो भयो। छोरी सँगै मन्दिर पुग्यो, चंगा उडाइयो, शपिंग गइयो अनि खुल्ला सडकमा घुमघाम गरियो।
सुन कान्छी
गीत रिलिज भएको तीन वर्षपछि र युट्युबमा करिब पाँच करोड भ्युज पाएपछि बल्ल सज्जन राज वैद्यको सुन कान्छी सुन्ने मौका मिल्यो।
गीतमा गायकको सुमधुर आवाज र लोकसङ्गीतबाट प्रभावित धुनसँग बेस र किकड्रमलाई विशेष महत्त्वका साथ पस्किएको छ। अरू धेरै नेपाली पप सङ्गीत भन्दा यसको संयोजन फरक सुनिन्छ। यो गीतमा बेसलाई गीतको संरचनाकै अभिन्न हिस्सा बनाइएको छ र यसले गीतलाई ड्राईभ गराउँछ। गीतको लो र लो-मिड फ्रिक्वेन्सीको ठूलो हिस्सा यसैले सम्हालेको छ।
मलाई बेस धेरै भएको सङ्गीत खासै मन पर्दैन। विशेषगरी पार्टीमा नाच्न बजाइने, बेसको आवाज अस्वाभाविक रूपमा बढाइएका गीतहरू मन पर्दैनन्। तर सुन कान्छी सुनेपछि एउटा कुरा महसुस भयो। सायद मलाई बेस धेरै भएको सङ्गीत त्यति मन नपर्ने होइन।
वास्तवमा, गीतको समग्र सङ्गीतसँग बेसको तालमेल हुँदा सिर्जना हुने अनुभव मलाई मन पर्ने रहेछ। सबवुफरको आवाज बढाएर कोठा नै कम्पन गराउने अनुभव भन्दा सामान्य स्पीकरमा बेसको अनुभव लिनु फरक छ। गीत शान्त, सहज र सुस्त गतिमा अघि बढिरहेको अवस्थामा पनि राम्रो बेसले सङ्गीतलाई शारीरिक रूपमै महसुस गर्न सकिने अनुभवमा बदल्न सक्छ ।
यदि तपाईंलाई पनि बेस केवल पृष्ठभूमिमा बज्ने बाजा नभई गीतको समग्र सङ्गीतात्मक अनुभवकै महत्त्वपूर्ण हिस्सा बनेको सङ्गीत मन पर्छ भने यी गीतहरू रेकमेन्ड गर्न चाहन्छु:
विज्ञापन र अटेन्सन् स्पान
प्रिमियर लिगले म्यानचेस्टर सिटी फुटबल क्लबलाई झण्डै एक दशकसम्मका गम्भीर आर्थिक नियम उल्लंघनका आरोपमा दोषी ठहर गरेको छ। सजाय के हुने भन्ने अझै तय भएको छैन र क्लबलाई अपिल गर्ने अधिकार पनि छ। मलाई फुटबल र प्रिमियर लिगमा रूचि भएकोले वास्तवमा के भएको रहेछ भनेर अलि गहिराइमा बुझ्न मन लाग्यो। त्यसैले युट्यूबमा गएँ र सर्च गर्न थालेँ।
१८ मिनेट लामो ESPN FC को एउटा भिडियोमा क्लिक गरेँ। भिडियो सुरु हुनु अघि नै दुईवटा स्किप गर्न नमिल्ने विज्ञापन। चार मिनेटपछि फेरि ३० सेकेन्डको अर्को स्किप गर्न नमिल्ने विज्ञापन। दश मिनेट जति भएपछि फेरि अर्को विज्ञापन। त्यसपछि मैले एप बन्द गरिदिएँ।
अनि मलाई फेरि ती सबै अध्ययनहरू सम्झना आयो जसले मानिसहरूको लामो सामग्रीमा ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता घट्दै गएको बताउँछन्।
होला।
तर सायद मानिसहरू हरेक चार मिनेटमा रोकिने र केही न केही बेच्न खोजिने १५ मिनेटको भिडियो हेर्न चाहँदैनन्। सायद हाम्रो अटेन्सन् स्पान छोटिएको होइन। सायद लगातार बीचमा घुसाइने विज्ञापन सहने हाम्रो धैर्य छोटिएको हो।
कहिलेकाहीँ मलाई लाग्छ, ‘मानिसहरूको ध्यान दिने क्षमता घट्दै गइरहेको छ’ भन्ने सम्पूर्ण कथाले एउटा सानो कुरा सुविधाजनक रूपमा बिर्सन्छ: प्लेटफर्महरूले वर्षौँदेखि हामीलाई छोटाछोटा सामग्री हेर्ने बानी लगाएका छन् अनि लामो सामग्री हेर्न खोज्दा त्यसैमा विज्ञापनको बाढी पनि हालिदिएका छन्।
सबस्क्रिप्सन् किन्न नचाहने म जस्ता प्रयोगकर्ताको युट्यूबलाई खासै वास्ता नहुन सक्छ। ठीकै छ।
अब मेरो फोनबाट युट्यूब कसरी अनइनस्टल गर्ने भन्ने पत्ता लगाउन मात्रै बाँकी छ।
अलिकति मर्यादा कायम राखौँ न
अघिल्ला प्रधानमन्त्रीहरूले संयुक्त राष्ट्र संघको महासभा वा अरू कुनै अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा के बोले भन्ने मलाई खासै चासो थिएन। अहिलेका प्रधानमन्त्रीले के बोले भन्नेमा पनि सुरुमा कुनै चासो थिएन। म एउटा साधारण नागरिक हुँ, आफ्नै दैनिक झमेलामा व्यस्त छु। तर यस पटक सामाजिक सञ्जाल अचानक प्रधानमन्त्रीको UNGA सम्बोधनको पक्ष र विपक्षमा विभाजित भयो। मेरो टाईमलाइन नै त्यही बहसले भरियो।
अन्ततः भिडियो खोजेर हेरें।
साँचो भन्नु पर्दा समर्थकहरूले ताली पिटे जस्तो कुनै असाधारण कुरा मैले देखिनँ। अनि आलोचकहरूले भने जस्तो कुनै ठूलो गल्ती पनि देखिनँ। मेरो लागि त्यो एउटा सामान्य, नियमित अन्तर्राष्ट्रिय सम्बोधन थियो।
म यति बौद्धिक पनि छैन, बुझ्न सकूँ कि प्रधानमन्त्रीको भाषणका हरेक कूटनीतिक शब्द र सन्दर्भको गहिराइ। तर यति मूर्ख पनि छैन, सोचूँ कि उहाँको एउटा भाषण सुनेपछि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले अचानक नेपाललाई गम्भीरतापूर्वक लिन थाल्छ भन्ने।
एउटा कुरा चाहिँ निकै असहज लाग्यो - UNGA हलभित्र नेपाली प्रतिनिधिमण्डलका सदस्यहरूको व्यवहार। ताली बजाउने, हल्ला गर्ने, भिडियो खिच्ने शैली हेर्दा त्यो संयुक्त राष्ट्र संघको महासभा हो कि कलेजको फेरवेल कार्यक्रम वा कमेडी शो हो भन्ने छुट्याउन गाह्रो भयो। प्रतिनिधिमण्डलमा बसेका मानिसहरूले भविष्यमा कम्तीमा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चको न्यूनतम मर्यादा चाहिँ कायम राखून्।
हरेक क्षण रेकर्ड गरेर, हरेक प्रतिक्रिया सामाजिक सञ्जालमा देखाएर हामी आफैंले आफूलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा तमासा बनाइरहेका त छैनौँ?
हामी किन धेरै रिसाउन थालेका छौं?
केही दिनअघि फेरि सहरको बीचमै आत्मदाहको दुःखद घटना भयो। उनी एक सार्वजनिक बस चालक थिए र समाचार अनुसार ट्राफिक प्रहरीसँगको विवादपछि उनले यस्तो कदम उठाए। एक महिना अघि पनि यस्तै प्रकृतिको घटना भएको थियो।
को सही थियो, को गलत थियो म त्यसको बहस गर्न चाहन्नँ।
एउटा प्रश्न चाहिँ गम्भीर छ। के हामी समाजको रूपमा यति धेरै रिसाउन थालेका छौं कि सामान्य विवाद पनि जीवन–मरणको अवस्थामा पुग्न थालेको हो?
अझ चिन्ताको कुरा के छ भने यस्तो चरम आक्रोश बोकेका मानिसहरू सार्वजनिक यातायात चलाइरहेका छन्। उनीहरू दिनभरि सयौं यात्रु बोकेर सडकमा दौडिरहेका हुन्छन्।
यदि सडकमा हुने सामान्य विवाद र तनाव यति गम्भीर अवस्थासम्म पुग्न सक्छ भने हामीले चालकहरूको काम गर्ने वातावरण र समग्र सार्वजनिक यातायात व्यवस्थाबारे पनि गम्भीर भएर सोच्नुपर्ने हुन्छ।
सार्वजनिक सवारी चलाउने व्यक्तिको ड्राइभिङ सीप मात्र होइन जिम्मेवारी, व्यवहार र यात्रु सुरक्षा प्रतिको संवेदनशीलता पनि महत्वपूर्ण हुनुपर्छ। यो यात्रु, चालक र सडकमा रहेका सबैको सुरक्षासँग जोडिएको विषय हो।
बस चालक बन्नका लागि आवश्यक योग्यता, लाइसेन्स र स्वास्थ्यसम्बन्धी मापदण्ड छन् भने ती कागजमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। सम्बन्धित निकायले यसको कडाइका साथ कार्यान्वयन र निगरानी गर्नुपर्छ।
हामीलाई सडकमा केवल गाडी चलाउन सक्ने चालक चाहिएको होइन। हामीलाई सयौं मानिसको जीवन आफ्नो हातमा लिएर गाडी चलाउन सक्ने जिम्मेवार चालक चाहिएको हो।
काँक्रेविहार
सुर्खेतको काँक्रेविहार, १२ औं शताब्दीको बौद्ध मन्दिर।
प्रादेशिक राजधानीको छेउमा घना जङ्गलको बिचमा रमणीय ऐतिहासिक र पुरातात्विक महत्वको ठाउँ। मन्दिर प्रवेशको लागि थोरै शुल्क लाग्ने रहेछ। हामी काठमाडौँ बासिन्दालाई मन्दिर प्रवेशमा पैसा परेको थोरै अनौठो लाग्ने रहेछ। यता विदेशीहरूलाई बाहेक हामी कसैलाई कतै प्रवेश शुल्क लाग्दैन। तर आन्तरिक पर्यटकबाट थोरै शुल्क लिएर यस ठाउँको संरक्षण हुन्छ भने त्यो कुनै समस्याको कुरा भएन।
थाईल्याण्डको अनुभव शेयर गर्न चाहें। बैंकक घुम्ने दिन हाम्रो टुर गाइडले एउटा मन्दिर अगाडी रोके। प्रवेश शुल्क ฿ ४० (रू २००) थियो। त्यति पैसा तिरेपछि हेर्ने ठाउँ खत्रै होला भन्ने आशा थियो। मन्दिर सुन्दर थियो, त्यसमा शंका रहेन तर त्यस्ता मन्दिरहरू त हाम्रोमा गल्ली-गल्लीमा छन्। हामीले हरेक मन्दिर पसेको छुट्टाछुट्टै शुल्क विदेशीहरूसंग लिएका छैन।
विद्युतीय गाडी बारे प्रश्नहरू
धेरै सामान्य नेपाली परिवारको साझा सपना हो एउटा घर, अनि एउटा चारपाङ्ग्रे गाडी किन्नु। पैतृक सम्पत्ति छैन भने त राम्रो आम्दानी हुने परिवारका लागि पनि किन्ने मूल्य देखि लिएर वार्षिक कर, बीमा, दैनिक खर्च र मर्मत-सम्भारका कारण गाडीको स्वामित्व सजिलो कुरा होइन। सायद यही कारणले नेपालमा विद्युतीय गाडी (EV) आकर्षक बनेका छन्। कर छुट, विभिन्न वित्तीय योजना र पेट्रोल–डिजेलको तुलनामा निकै कम सञ्चालन खर्चले चारपाङ्ग्रे गाडी धेरै परिवारको पहुँचमा आएको छ।
केही दिनअघि चितवनमा गुडिरहेको एउटा EV मा आगलागी भयो। त्यसका भिडियो र तस्विरले साँच्चिकै झस्कायो। सामाजिक सञ्जालमा ठूलो चर्चा भयो तर मूलधारका सञ्चार माध्यम, सरकारी निकाय वा सम्बन्धित निर्माता/ वितरकबाट भने खासै प्रतिक्रिया आएन। त्यो चाहिँ चिन्ताको विषय हो।
नयाँ चारपाङ्ग्रे गाडी किन्न खोज्ने धेरै नेपाली परिवार अहिले EV लाई नै विकल्पका रूपमा हेरिरहेका छन्। हालैका अटो शोहरूले पनि यही ट्रेन्ड देखाउँछन्। एउटा घटनाका आधारमा समग्रमा EV असुरक्षित छन् भन्ने भाष्य बनाउनु हुन्न तर यसले एउटा ठूलो प्रश्न भने उठाउँछ, के EV हरू वास्तवमै नेपालको सडकको लागि उपयुक्त छन्? किनभने हाम्रा सडकहरू गर्व गर्न लायकका पक्कै छैनन्।
त्यसैले EV क्रान्तिको उत्सव मनाउनु अघि केही असहज प्रश्नहरू सोध्नैपर्छ।
- के EV हरू इलेक्ट्रोनिक प्रणालीमा यति धेरै निर्भर छन् कि ब्याट्रीमा वा अन्यत्र आगलागी हुँदा ढोका खोल्ने जस्तो आधारभूत काम समेत प्रभावित हुन सक्छ?
- सस्तो वा व्यावसायिक रूपमा आकर्षक भएकै कारण हामी कमजोर सुरक्षा रेकर्ड भएका ब्रान्डहरू आयात गरिरहेका त छैनौँ?
- नेपालका खाल्टाखुल्टी, उकालो–ओरालो, असमान सडक र निर्माणाधीन सडकका लागि केही EV को ग्राउन्ड क्लियरेन्स पर्याप्त छ? न्यूनतम ग्राउन्ड क्लियरेन्स कति हुनुपर्छ भन्ने स्पष्ट सरकारी मापदण्ड नै छ?
- हाम्रा चार्जिङ स्टेशनहरू सही तरिकाले जडान र नियमित मर्मत र नियमन भएका छन्?
- नेपालमा EV आगलागीको स्वतन्त्र अनुसन्धान गर्ने र त्यसको निष्कर्ष सार्वजनिक गर्ने व्यवस्था छ? EV मा आगलागी हुँदा अनुसन्धान कसले गर्छ: निर्माता, वितरक, बीमा कम्पनी, सरकारी निकाय कि कसैले पनि गर्दैन?
- हामी नेपालका लागि EV परीक्षण गरिरहेका छौँ कि फरक सडक, फरक मौसम, फरक पूर्वाधार र फरक आपत्कालिन प्रणाली भएका देशका लागि डिजाइन गरिएका गाडीहरू नेपालमा ल्याएर ‘चलिहाल्छन्’ भनेर मानिरहेका छौँ?
- EV का स्पेयर पार्टहरू सजिलै उपलब्ध छन्? र उपलब्ध भए पनि सामान्य ग्राहकले किन्न सक्ने मूल्यमा छन्? हाम्रा सर्भिस सेन्टरमा EV का विशेष समस्या पहिचान र मर्मत गर्न पर्याप्त तालिम प्राप्त प्राविधिक छन्? महँगो मर्मत-सम्भारका कारण कतिपय EV मालिकले नियमित सर्भिसिङ नै बेवास्ता गरिरहेका त छैनन्?
- अनि सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न, EV चलाउनेहरूलाई आफ्नो गाडीमा भएका सुरक्षा प्रणाली र आपत्कालिन अवस्थामा अपनाउनुपर्ने प्रक्रियाबारे पर्याप्त जानकारी छ?
नेपालले पेट्रोलियम पदार्थ आयात गर्न ठूलो रकम खर्च गर्छ। EV को प्रयोग बढ्दा इन्धन आयात घटाउन, व्यापार घाटाको दबाब कम गर्न र अन्ततः यातायातको खर्च घटाउन मद्दत गर्न सक्छ। तर सस्तो यातायातको नाममा मानिसको सुरक्षासँग सम्झौता गर्न सकिँदैन।
यदि तपाईं आफ्नो दैनिक सवारीका रूपमा EV किन्न सोच्दै हुनुहुन्छ भने केवल रेन्ज, छुट र फाइनान्सिङ हेरेर मात्र निर्णय नगर्नुस्।
नेपालमा EV क्रान्ति सुरु भइसकेको छ। हाम्रा सडक, नियम, सर्भिस नेटवर्क र हाम्रा गाडीहरू; सबै यो क्रान्तिका लागि तयार छन् कि छैनन्?
महिला मात्रका लागि बिदा
नेपाल विविधताले भरिएको देश हो र यो विविधता यहाँको चाडपर्व र सार्वजनिक बिदाले भरिएको क्यालेन्डरमा देखिन्छ। यी मध्ये धेरै चाडपर्व कुनै खास क्षेत्र, समुदाय वा धर्मसँग सम्बन्धित छन्। त्यसैले राष्ट्रिय पर्व बाहेक सरकारले क्षेत्र र समुदाय विशेषका लागि बिदा घोषणा गर्छ, जस्तै काठमाडौं उपत्यकाका लागि, लुम्बिनी प्रदेशका लागि, पहाडी क्षेत्रका लागि, मुस्लिम/इसाई धर्मावलम्बीका लागि, नेवार/किरात समुदायका लागि, आदि। कुनै विशेष समुदायका मानिसहरू त्यस दिन काममा आउन नसक्ने भए पनि देशको दैनिक कामकाज भने अरू सबैका लागि चलिरहनुपर्छ भन्ने उद्देश्य ठीक हो।
तर दुईवटा बिदा, अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस र तीज, यी दुवै महिला मात्रका लागि बिदा घोषणा गरिएका छन्। यहीँनेर मलाई यसको तर्क बुझ्न अलि गाह्रो हुन्छ। काम गर्ने जनशक्तिको झन्डै आधा हिस्सा नै अनुपस्थित हुँदा कुनै व्यवसाय सामान्य रूपमा कसरी चल्ने हो? यो कुरा सरकारी कार्यालयमा मात्र सीमित छैन; निजी कम्पनीहरूले पनि यही अभ्यास पछ्याउँछन्।
केही दशकअघि यो कुरा अर्थपूर्ण थियो जब रोजगारीमा महिलाको सहभागिता निकै कम थियो। तर आजको समयमा महिलाहरू बिना कार्यस्थल सहज रूपमा चल्नै गाह्रो हुन्छ। त्यसैले मलाई असहज बनाउने कुरा बिदा आफैँभन्दा पनि यसको पछाडिको सोच हो, मानौं तपाईंहरू एक दिन काममा नआए पनि सबै कुरा ठिकठाक चलिहाल्छ भन्ने मौन सन्देश।
गरिबी र गल्ती
प्रिय सरकारको शक्तिशाली कुर्सीमा बस्ने शक्तिशाली व्यक्तिहरू, हामीले तपाईंबाट धेरै आशा गरेका थियौँ, छौं। तपाईंहरूले सुशासनको वाचा गर्नुभएको थियो। भुई मान्छेका दुःख दर्द सुनिनेछन् भन्नुभएको थियो।
हिजो राजविराजमा जे भयो त्यो सुशासनको लज्जाको विषय थियो।
एउटी गर्भवती महिलाले पैसा तिर्न नसकेकै कारण सरकारी अस्पतालमा उपचार पाइनन्। अन्ततः उनले अस्पतालको आँगनमा खुला आकाश मुनि बच्चा जन्माउनुपर्यो।
यो कसरी सम्भव हुन्छ? यो अस्पतालको असफलता मात्र होइन। यो हाम्रो संस्था, हाम्रो प्रणाली र अन्ततः मानवताको लागि लाजमर्दो कुरा हो।
मलाई थाहा छैन तपाईं यसलाई कसरी प्रतिरक्षा गर्नुहुन्छ। मलाई थाहा छैन तपाईं अब के गर्नुहुन्छ। मलाई थाहा छैन कसैलाई जवाफदेही बनाइनेछ कि छैन।
हामीले सरकारमा बस्नेहरुको अनुहार फेर्यौं तर नयाँ अनुहारहरू पनि त्यही एलिट वर्गकै हुन् भन्ने कुरा बुझ्न सकेनौँ। एउटा गम्भीर प्रश्न, के तपाईंहरू साँच्चै दुःख गरेर बाँचिरहेको साधारण नेपालीको जीवन बुझ्नुहुन्छ?
प्रिय शक्तिशाली मानिसहरू, प्लीज रोक्नुहोस्।
जसको सेवा र संरक्षण गर्ने वाचा गर्नुभएको थियो उनीहरूलाई यसरी अविभावक बिहीन हुनबाट रोक्नुहोस्।
प्लीज, हरेक हप्ता यस्तो अमानवीय समाचारबाट हाम्रो मगज र आत्मा यसरी नहल्लाइदिनुहोस्।
एउटा महान व्यक्तिको भनाइ यता राखेँ: तिमी जन्मँदै गरिब जन्मनु त्यो तिम्रो गल्ती होइन, तिमी मर्दा गरिब मर्नु त्यो तिम्रो गल्ती हो।
गल्ती हाम्रै हो!
विपदका विज्ञहरू
अर्को अनपपुलर अपिनियन र नितान्त व्यक्तिगत अपिनियन। गाली नगर्नु होला।
नेपालमा हरेक विपदपछि टेलिभिजन, पोडकास्ट र सामाजिक सञ्जालमा विज्ञहरूको एउटा नयाँ फौज देखा पर्छ। आफ्नो विज्ञता र ज्ञान बाँड्नु नराम्रो कुरा होइन तर धेरै पटक अनुमानलाई नै निष्कर्ष जस्तो प्रस्तुत गरिन्छ। न कुनै तथ्य, न कुनै तथ्याङ्क, न कुनै प्रमाण - तिनीहरू मिडियामा उद्धृत हुनको लागि दौडेका छन्। पोस्ट-डिजास्टर विज्डम बाँड्न व्यस्त छन।
हामी वैज्ञानिक समुदायको हिस्सा हौँ र हामी देश र समुदाय प्रति जिम्मेवार हुनु पर्छ। कुनै विपदको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन समय लाग्छ भन्ने कुरा बुझ्न र बुझाउन जरुरी छ। स्थलगत सर्वेक्षण, तथ्याङ्क सङ्कलन, विश्लेषण, अनुसन्धान र पीयर टु पीयर रिभ्यु आवश्यक हुन्छ। “हामीलाई अहिले थाहा छैन” भन्नु पनि विज्ञानमा पूर्ण रूपमा स्वीकार्य उत्तर हो।
अहिले आफ्नो विज्ञता जहाँ साँच्चिकै आवश्यक छ त्यहाँ प्रयोग गरौँ न। उद्धार, राहत, क्षतिको मूल्याङ्कन र सही निर्णय लिन सहयोग गरौँ न।
यदि हाम्रो उद्देश्य अनुमान र अड्कलबाजीले मिडियाका ठाउँ भर्नु मात्र हो भने विपद् क्षेत्रमा प्रचारका लागि दौडिने नेताभन्दा हामी कति फरक भयौँ? विपद व्यक्तिगत ब्रान्डिङका लागि अवसरहरू होइनन्।
अनि सबैभन्दा दुःखद कुरा त यही ज्ञानको दरिद्रताका कारण आज हामीले भर्खरै नेपाल आएका विदेशी विज्ञले के भएको रहेछ बताइदेला भनेर प्रतीक्षा गर्नुपर्छ। हाम्रा खत्रा विज्ञहरूको कुरा सुन्न विद्यार्थीहरूको समेत चासो घट्दै गएको छ।
हामीलाई साँचै मिडिया फ्रेन्डली होइन तथ्यहरू केलाउने विज्ञहरू चाहिएको छ।