Navin's Blog

नेपाल विविधताले भरिएको देश हो र यो विविधता यहाँको चाडपर्व र सार्वजनिक बिदाले भरिएको क्यालेन्डरमा देखिन्छ। यी मध्ये धेरै चाडपर्व कुनै खास क्षेत्र, समुदाय वा धर्मसँग सम्बन्धित छन्। त्यसैले राष्ट्रिय पर्व बाहेक सरकारले क्षेत्र र समुदाय विशेषका लागि बिदा घोषणा गर्छ, जस्तै काठमाडौं उपत्यकाका लागि, लुम्बिनी प्रदेशका लागि, पहाडी क्षेत्रका लागि, मुस्लिम/इसाई धर्मावलम्बीका लागि, नेवार/किरात समुदायका लागि, आदि। कुनै विशेष समुदायका मानिसहरू त्यस दिन काममा आउन नसक्ने भए पनि देशको दैनिक कामकाज भने अरू सबैका लागि चलिरहनुपर्छ भन्ने उद्देश्य ठीक हो।

तर दुईवटा बिदा, अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस र तीज, यी दुवै महिला मात्रका लागि बिदा घोषणा गरिएका छन्। यहीँनेर मलाई यसको तर्क बुझ्न अलि गाह्रो हुन्छ। काम गर्ने जनशक्तिको झन्डै आधा हिस्सा नै अनुपस्थित हुँदा कुनै व्यवसाय सामान्य रूपमा कसरी चल्ने हो? यो कुरा सरकारी कार्यालयमा मात्र सीमित छैन; निजी कम्पनीहरूले पनि यही अभ्यास पछ्याउँछन्।

केही दशकअघि यो कुरा अर्थपूर्ण थियो जब रोजगारीमा महिलाको सहभागिता निकै कम थियो। तर आजको समयमा महिलाहरू बिना कार्यस्थल सहज रूपमा चल्नै गाह्रो हुन्छ। त्यसैले मलाई असहज बनाउने कुरा बिदा आफैँभन्दा पनि यसको पछाडिको सोच हो, मानौं तपाईंहरू एक दिन काममा नआए पनि सबै कुरा ठिकठाक चलिहाल्छ भन्ने मौन सन्देश।

दशैं नेपालको सबैभन्दा ठूलो चाड हो। यो परिवार-साथीभाईसँग भेटघाट गर्ने, ठूलाबडाबाट आशीर्वाद लिने, चंगा उडाउने र खानपिन गर्दै रमाइलो गर्ने समय हो। दशैं धार्मिक र सांस्कृतिक पर्व मात्र होइन हाम्रो सामाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

दशैं नजिकिँदै गर्दा काठमाडौंमा काम वा अध्ययनका लागि बसेका लाखौँ मानिस आफ्नो गाउँघर फर्किन थाल्छन्। लामो दूरीको यात्रा, खचाखच भरिएका बस र बजारको भीड यस समयको परिचित दृश्य हो। आफन्तका लागि कोसेली र खानेकुरा बोकेर घर फर्कनेहरूको अनुहारमा उत्साह र खुसी देखिन्छ। दशैंमा पाइने अतिरिक्त तलबको रकमले पनि घर फर्केर चाड मनाउने उत्साहलाई थप बल दिन्छ।

वर्षेनी देखिने यो घर फिर्तीको लहरले एउटा कुरा सम्झाउँछ। मानिस जहाँ पुगे पनि चाडपर्वमा आफ्नै घर जस्तो ठाउँ अर्को हुँदैन।

पाटनमा रातो मछिन्द्रनाथ (बुङ्गद्यो) को जात्रा सुरू भएको छ।

काठमाडौं उपत्यकामा वर्षालाई स्वागत गर्न रातो मछिन्द्रनाथको रथ उत्सव मनाइन्छ। नेपालको सबैभन्दा लामो जात्रा ललितपुरको पुल्चोकबाट सुरू भई गाबहाल, मंगलबजार, सुनधारा, लगनखेल हुँदै जावलाखेलमा समाप्त हुन्छ।

झन्डै ४०० वर्षदेखि निरन्तर चली आएको पाटन दरबार स्क्वायरको अगाडि सार्वजनिक मञ्चमा प्रस्तुत गरिने कार्तिक नाच परम्परा नृत्य, नाटक र संगीतको अद्वितीय संयोजन हो।

कार्तिक नाचको सुरुवात सन् १६४१ मा राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले गरेका थिए। समयसँगै यो मल्ल राजाहरूका तीन पुस्ताले संरक्षण र विकास गर्दै आएको महत्वपूर्ण अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा स्थापित भयो।

राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले सुरुमा ८ दिनसम्म कार्तिक नाच प्रदर्शन गराएका थिए। उनका छोरा श्रीनिवास मल्लले यसको अवधि बढाएर १५ दिन पुर्‍याए। त्यसपछि उनका नाति योगनरेन्द्र मल्लले यसलाई विस्तार गर्दै पूरै एक महिनासम्म चल्ने परम्पराका रूपमा स्थापित गरे।