Navin's Blog

फिफा विश्वकप नेपालमा सधैँ नै ठुलै उत्सव हुन्छ। दक्षिण अफ्रिकामा आयोजना भएको २०१० को संस्करणको भाइब भने बेग्लै थियो। यो यस्तो विश्वकप थियो जतिबेला हाम्रो खल्तीमा भर्खरै फेसबुक र ट्विटर पुगेको थियो। त्यति बेलाको प्रविधिको मोबाइल इन्टरनेट एकदमै सुस्त र महँगो थियो तर त्यसैले सबथोक बदलिदियो।

त्यतिबेला हामी केवल कोठामा मात्र म्याच हेरिरहेका थिएनौं, कोठामै नभएका साथीहरूलाई होच्याई, जिस्क्याई रमाइलो गर्दै थियौं । बैठक कोठामा बसेरै ट्याक्टिस र लाइनअपमा आफ्नो “विशेषज्ञ सुझाव” दिइरहेका हुन्थ्यौं। जर्सी र खाजाका धमिलो फोटोहरू पोस्ट गर्थ्यौं र दुई मिनेटभित्र अपलोड होस् भनेर प्रार्थना गर्थ्यौं। गोल हुँदा टाढा रहेका मानिसहरूसँग पनि रियल टाईममा खुसी साट्न सकिन्थ्यो। आफ्नो बैठक कोठामा एक्लै कराइरहेको भए पनि संसारले आफूले कुन टोलीलाई समर्थन गरिरहेको छ भन्ने थाहा पाएको जस्तो लाग्थ्यो। त्यो अनुभव नयाँ थियो। त्यो बेला कुनै चमत्कार भन्दा कम लाग्दैनथ्यो।

सायद त्यो विश्वकपले नेपालमा फेसबुक र ट्विटरको लोकप्रियतालाई अर्कै उचाइमा पुर्‍याएको थियो।

अरनिको राजमार्गको कोटेश्वर–सूर्यविनायक खण्ड एक्सप्रेसवे जस्तै देखिन्छ तर सायद हैन। किनभने हरेक दिन जुनसुकै समयमा तपाई त्यो सडक प्रयोग गर्नुहोस् तपाई देख्नुहुनेछ सामानले भरिएका ठेलागाडा धकेलिरहेका मानिसहरू, मालसामान बोकेका साइकलहरू, जथाभावी सडक काट्ने पैदल यात्रीहरू, कुदिरहेको मोटरसाइकलमा एउटा हातमा मोबाइलमा कुरा गर्दै गरेका चटकी डेरडेभिलहरू र सार्वजनिक बसहरू आफूलाई जहाँ मन लाग्यो त्यहीँ रोकेको ।

यी मध्ये कुनै पनि कुरा सुरक्षित होइन र यी मध्ये कुनै पनि मुख्य सडकमा हुनुपर्ने होइन। त्यसका लागि दुवै किनारामा सर्भिस लेन बनाइएका छन्। तर ती सर्भिस लेनहरूको अवस्था यति दयनीय छ कि तिनिहरू व्यवहारमा पार्किङ स्थल जस्तै बनेका छन्। सर्भिस लेनका धेरै खण्ड त हालसम्म बनेको छैन। यो सडक बनेको एक दशक भन्दा बढी भइसकेको छ। यस अवधिमा धेरै सरकार आए र गए तर सर्भिस लेनहरू उस्तै बेवास्तामा परेका छन्।

किन यो विषय महत्वपूर्ण छ भने काठमाडौं एउटा प्राइमेट सिटी हो जुन चारै तिर साथसाथै माथि तिर पनि फैलिरहेको छ जसको आफ्नै भौगोलिक र भौगर्भिक सीमितता छ। भविष्यमा काठमाडौं फैलिएर छिमेकी जिल्लाको बनेपा र धुलिखेलसम्म पुग्छ। हुनत यी बजारहरूलाई जोड्ने सडक पूर्वाधार पनि निर्माण हुँदैछ। तर त्यो भविष्य हाल बनिरहेको पूर्वाधार तयार भए पनि नभए पनि आउँदैछ।

उपत्यका केवल यहाँका करिब २० लाख स्थायी बासिन्दाको मात्र घर होइन। विद्यार्थी, आप्रवासी श्रमिक, दैनिक आवतजावत गर्ने यात्रु, पर्यटक, तथा स्वास्थ्य सेवा वा प्रशासनिक कामका लागि आउने मानिसहरूलाई समेत जोड्ने हो भने उपत्यकाको वास्तविक कार्यात्मक जनसंख्या ५० लाखको हाराहारीमा पुग्छ र ती सबै मानिस यस्तै सडकहरूमा निर्भर छन्। यसको लागि पनि यो सडकको उचित व्यवस्थापन आवश्यक छ।

ठूला र महत्वाकांक्षी परियोजनाका सपना हामी देख्दै गरौला। अहिलेका लागि त हामीलाई केवल यति चाहिएको हो कि बनेको/भएको सडकले साँच्चिकै नै काम गरोस्।

केही दिन अघि जब नेपाली महिला क्रिकेट टोलीले एक अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा टाइम आउटका कारण भुटानी खेलाडीलाई डिसमिस गर्‍यो, सामाजिक सञ्जाल एक्कासि तात्यो र केही समयमै खेलाडीहरूलाई खलनायक जस्तै चित्रित गर्यो।

खासमा जब खेलाडीहरूको करियर, करार र देशको नाम नै दाउमा लागेको हुन्छ त्यस्तो अवस्थामा उनीहरूले केवल खेल भावना र विवेकका आधारमा आफैँलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ भन्ने अपेक्षा गर्नु वास्तवमै अव्यावहारिक कुरा हो। हामी दर्शकहरूले घरमा आरामसँग बसेर “खेल भावनाको सम्मान गर” भन्न सक्छौं किनकी हामीले गुमाउनुपर्ने केही हुँदैन तर खेलाडीहरूको अवस्था त्यस्तो हुँदैन।

कुनै पनि खेलको भावना जोगाउने नैतिक जिम्मेवारी नियम बनाउने निकाय र निर्णायकहरूको हो। खेलाडीको काम भनेको नियमले दिएको सीमाभित्र रहेर जित्ने प्रयास गर्नु हो।

यस विवादका बीच नेपाल क्रिकेट संघ अगाडि आयो, भुटानी क्रिकेट समक्ष माफी माग्यो, आलोचनाको भार आफैँले वहन गर्‍यो र आफ्ना खेलाडीहरू माथिको दबाब कम गर्‍यो, ठ्याक्कै एउटा खेलकुद संघले गर्नुपर्ने काम यही हो।

अनि नेपालको ५१ रनको विजय त्यस विवादित क्षणको कारण नभई हामीहरू सो खेलमा स्पष्ट रूपमा उत्कृष्ट टोली थियौँ।

अमेरिकामा १९९४ को फुटबल विश्वकप हुँदा म कक्षा ४ मा पढ्ने १० वर्षको केटो थिएँ।

रोमारियो, बाज्जियो, माराडोना, क्लिन्समान, स्टोइचकोभ।

यी नामहरू मैले मेरो बुबा र उहाँका साथीहरू बीचका कुराकानीबाट अनि रेडियो समाचारहरूबाट सुनेको थिएँ। ती नामहरू मेरो मन मस्तिष्कमा सदाका लागि छापिएर बसे। मलाई अझै पनि सम्झना छ त्यो रात खचाखच भरिएको Rose Bowl रंगशालामा भएको फाइनलमा बाज्जियोले पेनाल्टी मिस गरेको दृश्य हेर्न म अबेरसम्म जागा बसेको थिएँ। जब बल बार माथिबाट बाहिर गयो र ब्राजिल च्याम्पियन बन्यो, म इटालीसँगै रोएको थिएँ।

३२ वर्ष पछि विश्वकप फेरि अमेरिकामा फर्किंदैछ। अहिले म जीवनको यस्तो चरणमा छु जहाँ समय र ऊर्जा दुवै सीमित बनेका छन्। मलाई थाहा छ कि यस पटक कुराकाओ वा केप भर्ड जस्ता टोलीका खेलहरू हेर्न बिहान तीन बजेसम्म जागा बस्न सक्दिन चाहे ती खेलहरू जति नै ऐतिहासिक किन नहोस्। १९९४ मा मलाई रुवाउने टोली त यस पटक छनौट नै भएन। तर मलाई थाहा छ जब माहोल तात्दै जान्छ र फुटबल साँच्चिकै रोमांचक हुन थाल्छ म राती दालमोठ र कोक बोकेर टिभी अगाडि हुनेछु। सायद आधा निद्रामा, सायद खेलको समय मिलेन भनेर अलिकति झर्किएको अवस्थामा, तर फुटबल हेर्न उपस्थित भने अवश्य हुनेछु।

सामाजिक सञ्जालले राजनीतिक नेताहरूलाई आलोचना भन्दा माथि राखिएका व्यक्तित्वमा रूपान्तरण गर्ने प्रवृत्ति बढाएको छ। यो पहिले पनि भएको थियो, अहिले पनि भइरहेको छ। उनीहरूले लिएको हरेक निर्णयको बचाउ गरिन्छ, हरेक गल्तीको औचित्य खोजिन्छ अनि हरेक आलोचनालाई शत्रुताको रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

जब निष्ठाले विवेकलाई विस्थापित गर्छ, लोकतन्त्र कमजोर हुन थाल्छ।

अन्धो समर्थनले इमानदार बहसको ढोका बन्द गर्छ। यसले सत्तालाई जवाफदेही बनाउने संस्कृतिलाई कमजोर बनाउँछ। अझ चिन्ताजनक कुरा के हो भने संवेदनशील विषयहरूमा समेत मानिसहरू सहानुभूति, तथ्य र सामान्य विवेक भन्दा आफ्नो नेतालाई कसरी बचाउने भन्ने सोचमा केन्द्रित हुन थाल्छन्। देशका लागि यो सही निर्णय हो कि होइन भन्ने प्रश्न हराउँछ र त्यसको ठाउँमा मेरो नेतालाई/मेरो पार्टीलाई कसरी बचाउने भन्ने प्रश्न आउँछ।

यो परिवर्तन सबैभन्दा खतरनाक हो।

कुनै राजनीतिक दललाई समर्थन गर्नु भनेको आफ्नो आलोचनात्मक सोच त्याग्नु होइन। त्यसैगरी सरकारको आलोचना गर्नु भनेको कसैलाई राष्ट्र विरोधी वा राजनीतिक रूपमा पूर्वाग्रही बनाउँदैन। राजनीतिक दल समाज कस्तो हुनुपर्छ भन्ने एउटा समूहको साझा दृष्टिकोणमा आधारित हुन्छ। तपाईं एउटा दृष्टिकोणमा विश्वास गर्नुहुन्छ, मेरो अर्कै होला। त्यसैले राजनीतिक दल तपाईंको हुन सक्छ, मेरो हुन सक्छ तर देशको सरकार कसैको निजी हुँदैन। लोकतन्त्रको सुन्दरता नै यही हो कि नागरिकहरूले सत्तामा रहेकाहरूलाई प्रश्न गर्न, आलोचना गर्न र जवाफ माग्न पाउँछन्।

परिपक्व लोकतन्त्रलाई अन्धभक्त होइन, सचेत र सूचित नागरिक चाहिन्छ।

नेताहरू आउँछन् र जान्छन्। सरकारहरू बदलिन्छन्। राजनीतिक उतार चढाव भइरहन्छ। तर देश भने स्थायी हुन्छ। त्यसैले हाम्रो निष्ठा पदमा बसेका व्यक्ति प्रति होइन, देश तथा जनताको दीर्घकालीन हित प्रति हुनुपर्छ।

अब हामी सँग अन्धो समर्थनलाई स्वीकार गर्ने समय छैन।

गत साता मेरो कार्यालयले एउटा आकर्षक र आधुनिक रेस्टुरेन्टमा ब्रेकफास्ट कार्यक्रमको आयोजना गरेको थियो। यो मेरो कार्यालयको आफ्नो कर्मचारीहरू प्रति उदार र सद्भावपूर्ण पहल थियो।

म पुगेँ, आफ्नो सिटमा बसेँ र मेनु खोलें। लेखेका शब्दहरू बुझे पनि मेनुको परिकार मैले बुझिन।

त्यहाँ भएको एउटा पनि परिकार परिचित लागेन। परिकारका नामहरू निकै फेन्सी सुनिन्थे र कोष्ठक भित्र सामग्रीहरूको विवरण भएतापनि खाना के हो बुझ्न खासै मद्दत गरेन । अण्डा पचाउन नसक्ने भएकोले अनुमानको भरमा खाना रोज्ने छुट मसँग छैन। एउटा गलत छनोटले पूरै दिन बिगार्न सक्छ।

मैले वेटरसँग परिकार बारे सोध्ने विचार पनि गरेँ। टेबल मुनि चुपचाप फोनमा गूगल गर्ने पनि सोचें। तर दुवै विकल्प हार स्वीकार गरे जस्तो लाग्यो किनकी त्यहाँ अरू सबै जना सहज देखिन्थे।

मैले मेनु बन्द गरेँ र भनें, “मलाई टोस्ट, जाम र कालो चिया ल्याइदिनुहोस्।”

त्यस बेला मलाई सूझेको त्यो सबैभन्दा सुरक्षित विकल्प थियो र त्यो ठीक पनि रह्यो। टोस्ट तातो थियो, चिया स्वादिलो थियो। यद्यपि आफ्नो अगाडि भएको विभिन्न परिकार छानेर खाने मौकामा आफूले बच्चाले रोजे जस्तो साधारण खाना अर्डर गरेको पछुतो भयो । त्यही क्षण मलाई मैले बिताएको जीवन र त्यो रेस्टुरेन्टले आफ्ना ग्राहकहरूबाट अपेक्षा गरेको जीवन बीचको दूरी महसुस भयो।

ऊर्जा आयोजनामा काम गर्ने हामीहरू वर्षौँसम्म क्याम्प, पहाडी जिल्ला र निर्माणस्थलहरू बीच यात्रा गर्दै बिताउँछौं। त्यसको बदलामा हामी आधुनिक सहरी जीवनको निकै सीमित अंशसँग मात्र परिचित रहन्छौँ। हामी पहाड, समुदाय, निर्माण र व्यवस्थापनका जटिलता बुझ्न सिक्छौँ तर सहरमा धेरैका लागि सामान्य लाग्ने कुराहरू हामीलाई अपरिचित नै रहन्छन्।

मलाई त्यस्ता रेस्टुरेन्टहरू पनि अस्तित्वमा छ भन्ने अनुभवमा खुशी लाग्यो। मेरो कार्यालयले हामीलाई त्यहाँ लगेकोमा खुशी लाग्यो। हामी जस्तालाई त्यो एक राम्रो पहल थियो र नयाँ अनुभवसँगको परिचय जहिले महत्वपूर्ण हुन्छ।

अपरिचित मेनु पढेर अन्ततः टोस्ट नै अर्डर गर्नुपरे पनि मनमा एउटा सानो नयाँ सन्तुष्टिले भरेको छ। अर्को पटक त्यही ठाउँमा पुग्दा त्यो भूगोल अलिकति कम अपरिचित हुनेछ।

गएको साता मात्र एक वर्ष पुगेकी छोरीसँग पहिलो पारिवारिक यात्राका लागि थाइल्याण्ड पुगेको थिएँ। म काम गर्ने संस्थाले बिदा र अरू व्यवस्थापन गरिदिएको थियो।

बजेट एयरलाइन्स रोजेको भएर हामीले स्ट्रोलर बोकेनौ, बेबी क्यारियरको भरमा भ्रमण गर्ने निधो भयो। अप्रिल महिनाको पताया सहरको गर्मीमा सहज थिएन। तर एउटा कुराले मलाई निकै प्रभावित गर्यो।

जब हामी जेब्राक्रसिङमा पाइला टेक्यौं, गाडीहरू रोकिए, जबरजस्ती हैन, पूर्ण रूपमा रोकिए। हर्न बजेन, हतार देखिएन। हरेक पटक, हरेक क्रसिङमा यही भयो।

मलाई सबैभन्दा गजब लागेको भनेको यो कुरा त्यहाँ कसैका लागि विशेष थिएन। त्यहाँ यो सामान्य व्यवहार थियो। पैदलयात्रीले बाटो काट्न खोज्छ भने सवारीसाधन रोकिन्छन्।

मलाई लाग्यो पताया पर्यटकीय सहर भएकोले यस्तो हार्दिकता देखिएको हो। तर बैंकक जस्तो व्यस्त ठाउँमा पनि उही अनुभव भयो। त्यो देशमा सायद कसैले, कुनै बेला, पैदल हिँड्ने मानिसहरूले सुरक्षित महसुस गर्नुपर्छ भन्ने निर्णय गर्‍यो, अनि त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रणाली बनायो।

सायद विकास भनेको केवल चिल्ला सडक र अग्ला भवनहरू मात्र होइन। विकास भनेको हामी एकअर्कासँग कस्तो व्यवहार गर्छौं भन्ने कुरा पनि हो भन्ने अनुभव भयो।

मेरी छोरीले एक्लै सडक काट्ने उमेरमा पुग्दासम्म हाम्रो समाजमा पनि केही परिवर्तन, थोरै भए पनि आएको होस् भन्ने मेरो चाहना छ।

चाओ फ्राय नदीमा डिनर क्रूजको लागि परिवार सहित पुग्यौ। हामीले थोरै बढी शुल्क तिरेर अप्पर डेकको टिकट काटेका थियौं। अप्पर डेक खुल्ला भएको कारण निकै चर्को बतास चल्थ्यो। मेरो सानो छोरी विरामी पर्ला कि भन्ने चिन्ता। हामीले इन्क्लोज्ड लोवर डेक बुक गरेको भए हुन्थ्यो।

क्रूजको आतिथ्य राम्रो थियो। खानेकुरा मिठो थियो। हाम्रो डेकमा ९० प्रतिशत भन्दा बढी पर्यटक भारतीय थिए। क्रूजमा बज्ने सम्पूर्ण सङ्गीत भारतीय (अझ दक्षिण भारतीय) थियो। त्यो सङ्गीतको स्वाद हाम्रो कानले मन पराएन। हामीले साँचै लोवर डेक बुक गर्नुपर्थ्यो।

क्रूजबाट बैंककको वैभव देखियो। रातीको समयमा ढकमक्क उज्यालो शहर र मन खोलेरै वाउ भनियो। यत्तिको पूर्वाधार बन्न हाम्रोमा अझ धेरै समय लाग्ला।

यस्ता केही समय हुन्छन जहाँ फोनमा राम्रो क्यामेराको आवश्यकता हुने।

अनाम वा फेक अकाउन्टहरूको आडमा मानिसहरू आफू कानुनको दायरा भन्दा माथि रहेको सोच्दै डिजिटल स्पेसमा जथाभाबी व्यवहार गर्छन्। उनीहरूको यो बुझाइ धेरैजसो अवस्थामा पूर्ण रूपमा गलत पनि छैन। नेपालमा अनलाइन दुर्व्यवहारका विरुद्ध थोरै मात्र देखिने खालका कारबाहीहरू भएका छन्।

सामाजिक सञ्जालका कमेन्ट सेक्सनहरू संवाद गर्ने ठाउँ जस्ता नभएर गालीगलौज, व्यक्तिगत आक्रमण र विषाक्त शब्दहरूले भरिएका अखडा जस्ता लाग्छन्। यस्तो वातावरणले हामीहरू जस्ता साधारण मान्छे सामाजिक सञ्जालका आफ्नो विचार व्यक्त गर्न समेत हिचकिचाउँछौं।

आफूलाई कोही कसैले छुन सक्दैन भन्ने यो भ्रम नेपालको सिमाना पार गर्ने बित्तिकै भत्किन्छ।

हालैका समाचारहरूले एउटा चिन्ताजनक चित्र प्रस्तुत गरेका छन्। यूएई, साउदी र कुवेत जस्ता देशहरूमा रहेका नेपालीहरूले आफ्नो अनलाइन व्यवहारका कारण हिरासत वा कानुनी कारबाही भोग्नु परिरहेको छ। नेपालमा सामान्य लाग्न सक्ने व्यवहारहरू पनि ती देशहरूका कडा साइबर र राष्ट्रिय सुरक्षा कानुनहरू उल्लंघन गरिरहेका हुन सक्छन्। संवेदनशील विषयहरू जस्तै सैन्य गतिविधि, विस्फोटन, राजनीतिक असहमति वा द्वन्द्वको समयमा निषेधित पोस्टहरूलाई त्यहाँ गम्भीर अपराधको रूपमा हेरिन्छ।

विदेशमा रहेका धेरै नेपालीहरू अझै पनि यस कुराबाट अनभिज्ञ छन् कि नेपालमा सामान्य रूपमा सहिने कुरा अर्को देशमा गैरकानुनी हुन सक्छ। सामाजिक सञ्जालको विश्वव्यापी स्वरूपले प्रयोगकर्तामा एउटा झुटो भ्रम पैदा गरिदिन्छ मानौँ संसार भर एउटै नियम लागू हुन्छ। तर त्यस्तो हुँदैन। प्रत्येक देशको आफ्नै कानुनी दायरा, संवेदनशीलता र डिजिटल क्षेत्रमा कुन कुरा अपराध ठहरिन्छ भन्ने आफ्नै मापदण्ड हुन्छ।

यस समस्यालाई अझ बढी ‘भाइरल संस्कृति’ ले गम्भीर बनाएको छ। परिणामको वास्ता नगरि अनलाइनमा भिजिबिलिटी र वाहवाही पाउने तीव्र चाहना मानिसहरूमा देखिन्छ। लाइक्स र सेयरको पछि दौडने क्रममा कतिपयले आफू कुन उद्देश्यका लागि विदेश गएको हो भन्ने कुरा नै बिर्सिन्छन्।

सबैभन्दा चिन्ताको विषय के हो भने यस्ता घटनाहरू पटक-पटक दोहोरिँदा पनि यो प्रवृत्तिमा सुधार आएको छैन। यसले एउटा गहिरो समस्यातर्फ संकेत गर्छ। हाम्रो डिजिटल साक्षरता एकदमै न्यून छ। हामी डिजिटल अधिकार, जिम्मेवारी, गोपनीयता, गलत सूचना र विशेष गरी सम्बन्धित देशको साइबर कानुनका बारेमा आफूलाई र अरूलाई पर्याप्त रूपमा शिक्षित गराइरहेका छैनौँ। यो समस्या कुनै एक व्यक्तिको गल्ती मात्र होइन। यसले तीव्र रूपमा अन्तर-सम्बन्धित र नियमन गरिएको डिजिटल संसारसँग आफूलाई ढाल्न नसकेको हाम्रो प्रणालीगत असफलतालाई झल्काउँछ।

मैले वर्षौंसम्म Spotify का सानातिना विज्ञापनहरू, सीमित स्किपहरू र शफल्ड प्लेलिस्टहरू स्वीकार गरेरै चलाएँ। हालसालै आएको बदलाव पछि अब यो एप फ्री भर्सनमा प्रयोग गर्न मिल्छ जस्तै लाग्दैन। यो गीत सुन्ने एप भन्दा सजाय जस्तो लाग्न थाल्यो। मैले अनइन्स्टल गरें।

यो केवल Spotify मात्र होइन। मोबाइलमा Youtube हेर्नै नसकिने भैसक्यो। इन्स्टाग्राम व्यक्तिगत ठाउँ भन्दा बिलबोर्ड र बजारमा परिणत भैसक्यो। मैले Candy Crush खेल्नै छोडेँ।

यहाँ के कुरालाई बेवास्ता गरिन्छ भने हाम्रो जस्तो देशमा सबै प्रयोगकर्ताहरूको भुक्तानी गर्ने क्षमता समान हुँदैनन्। म एपहरूको सब्स्क्रिप्सन तिर्न अनिच्छुक होइन तर नेपालमा डलरमा गरिने भुक्तानीहरू धेरै झन्झटिला छन्।

एउटा मध्यमार्गी बाटो हुनुपर्छ। निशुल्कको अर्थ पहुँचयोग्य हुनुपर्छ। कम सुविधाहरू होस् तर विज्ञापनहरूबाट एप प्रयोग गर्दा निरन्तर झर्को लाग्दो नहोस्।

यसबाट एउटा अनपेक्षित फाइदा भएको छ।

मेरो स्क्रिन टाईम उल्लेख्य घटेको छ। अहिले म मेरी छोरीसँग धेरै समय बिताउँछु, किताबहरू पढ्छु र आफ्नै बगैंचाको फूलहरू स्याहार्न लामो समय बिताउँछु।

मैले अपडेट नपाएर केही कुराहरू छुटाएँ भने संसार ध्वस्त हुँदैन भन्ने बुझेको छु।