Navin's Blog

नेपालले यो टि-२० विश्वकपमा इङ्गल्यान्डलाई लगभग हराएका थियौँ। लगभग भन्ने शब्दले नै धेरै पीडा बोकेको छ। पछिल्लो संस्करणमा दक्षिण अफ्रिका, बंगलादेश अनि अब इङ्गल्यान्ड। अन्तिम ओभरमा १० रन चाहिन्थ्यो जुन असम्भव थिएन। तर फेरि एकपटक हामी जितको ढोकासम्म पुगेर फर्कियौं।

यद्यपि यो हारभन्दा ठूलो कुरा नेपाली क्रिकेटको प्रगतिमा अब कसैले बेवास्ता गर्न सक्दैन। हाम्रा खेलाडीहरूले ब्याट, बल र फिल्डिङ तीनै क्षेत्रमा विश्वस्तरको टोलीसँग आँखामा आँखा जुधाए र पुरै संसार त्यसको साक्षी भयो।

अबको चुनौती खेलको दक्षता मात्र होइन मानसिक तागत पनि हो। महत्वपूर्ण खेलको निर्णायक क्षणमा खेल सक्ने आत्मविश्वास मजबुत पार्ने हो। त्यस्तो मजबुती नियमित रूपमा ठूला र अनुभवी टोलीहरू सँग खेल्दा मात्र आउँछ।

अहिले नतिजा प्रतिकूल आए पनि हामी समर्थकहरूले गर्व गर्ने कारण धेरै छन्। यो टोलीले फेरि प्रमाणित गर्यो कि नेपाल यस मञ्चमा सहभागी हुने केवल औपचारिकता पूरा गर्न आएको होइन। हामी यो स्तर कै टोली हौं।

एक दशकअघि नेपाल लोडसेडिङको अन्धकारमा थियो। आज हामीसँग पर्याप्त विद्युत् उत्पादन छ र विदेशसम्म निर्यात गरिरहेका छौं। तुलनात्मक रूपमा सजिला ठाउँमा बनेका जलविद्युत् केन्द्रहरूले यो परिवर्तन सम्भव बनाए।

तर अबको यात्रा कठिन छ। आगामी आयोजनाहरू उच्च पहाडी, कमजोर पूर्वाधार र जटिल भूगोल भएका ठाउँमा बन्नेछन्। त्यहाँ पुरानै तरिकाले काम गरेर हुँदैन। त्यसैले रिमोट सेन्सिङ, स्वचालित नदी निगरानी, आधुनिक भूप्रविधि अन्वेषण, डिजिटल डेटा सङ्कलन जस्ता प्रविधि भित्रिएका छन्।

समस्या प्रविधिमा होइन, हामीमा छ।

हामीले मेसिन किन्यौं तर मान्छे तयार पारेनौं। अत्याधुनिक उपकरणहरू उपलब्ध छन् तर तिनलाई सही रूपमा प्रयोग, क्यालिब्रेट, विश्लेषण र प्रश्न गर्न सक्ने जनशक्ति अभाव छ। धेरै ठाउँमा नयाँ प्रविधि डिजाइन सुधार्न होइन, रिपोर्ट राम्रो देखाउन मात्र प्रयोग भइरहेको जस्तो लाग्छ।

यसको परिणाम गम्भीर छ। प्रविधिले काम नगरेको होइन, हामीले सही प्रयोग गर्न नसक्दा त्यसमाथी विश्वास घट्दै गएको छ। त्यो झन् खतरनाक हो।

नेपालको जलविद्युतको अर्को चरण मेसिनले होइन, दक्ष जनशक्तिले जित्नेछ। यो क्षेत्रको आधुनिकीकरण उपकरण किन्नबाट होइन, सोच बदल्नबाट सुरु हुन्छ।

रसुवाको दुर्गम गाउँबाट एक साथीले भोटे कुकुरको छाउरो काठमाडौं ल्याएका थिए। राम्रो हेरचाह हुँदाहुँदै पनि त्यो दुई महिना पनि बाँच्न सकेन।

यो हृदयविदारक घटनाले एउटा कुरा सम्झना गराउँछ। कुनै प्रजाति जतिसुकै रिजिलियन्ट किन नहोस्, प्राकृतिक संसारको प्रत्येक सदस्यको आफ्नै कडा जैविक सीमा हुन्छ। मानिसहरू प्रविधिको सहाराले वातावरण सँग छिट्टै घुलमिल गर्न सक्छ तर जनावरहरू पुस्तौँ देखि विकास भएका जैविक गुणहरूमा निर्भर हुन्छन्। उनीहरूको लागि मौसम, वासस्थान र सामाजिक सम्बन्धहरू सजिलै बदल्न सकिने कुरा होइनन्।

त्यसैले नेपालले हालै कतारलाई हात्तीका बच्चा उपहार दिएको खबरले अलि असहज बनाएको छ। उक्त देश सुविधा सम्पन्न भए पनि फरक वातावरणमा स्थानान्तरण सधैँ जैविक जोखिम नै हुन्छ।

केही कुरा राम्रो नियत भन्दा गहिरा हुन्छन्। प्रकृतिले आफ्नै नियम मान्छ।

यसपालिको एनपिएल हरेक हिसाबले अघिल्लो संस्करण भन्दा भव्य छ। कीर्तिपुर रंगशालामा पहिलो पटक क्रिकेट फ्लडलाइटमा खेलिँदैछ र अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरूको उपस्थिति पनि बढेको छ। बुकिंगको लागि खोलेको टिकट केही मिनेटमै सकिनु नेपालमा क्रिकेटको लोकप्रियताको प्रमाण हो।

एउटा निर्णय भने चित्त बुझेन। यसपालिको लाइभ स्ट्रिमिङ हेर्न शुल्क चाहिने बनाइयो। समस्या शुल्क होइन, पहुँच हो। हामी जस्ता अफिस जाने मानिसका लागि खेल हेर्ने मुख्य माध्यम नै अनलाइन हो। तर खेल अफिस समयमा हुन्छ। पैसा तिरेर पनि पूरा खेल हेर्न नपाइने भएपछि धेरैले पैसा तिरेन।

गत वर्ष एनपिएल जता गए पनि देखिन्थ्यो। चिया पसल, रेस्टुरेन्ट, बस स्टप, अफिसको लञ्च टाइममा कतै न कतै, कसै न् कसैको मोबाइलमा खेल चलिरहेको हुन्थ्यो। क्रिकेट सबैको साझा गफ बनेको थियो।

यसपालि त्यो माहोल हराएको जस्तो लाग्छ। न सार्वजनिक ठाउँमा कसैले खेल हेरेको देखिन्छ न अफिसमा त्यसको चर्चा सुनिन्छ। धेरै मानिसले सँगै हेर्दा मात्रै खेल संस्कृति बन्छ, नयाँ समर्थक थपिन्छन् र समुदाय बलियो हुन्छ।

त्यसैले एनपिएल लाई अहिले नै पेवाल भित्र राख्नु अलि हतारको निर्णय जस्तो लाग्छ।

यत्रो प्रतियोगिता आयोजना गर्न आयोजकलाई आम्दानी चाहिन्छ जुन स्वाभाविक हो। तर नेपाली क्रिकेट अझै विस्तारको चरणमा छ। अहिलेको प्राथमिकता बढी भन्दा बढी दर्शक बनाउनु हुनुपर्थ्यो।

राम्रो रंगशाला र विदेशी खेलाडीले मात्र खेल ठूलो हुँदैन। खेल ठूलो तब हुन्छ जब धेरै मानिसले आफूलाई त्यसको हिस्सा भएको महसुस गर्छन्।

हाम्रो स्कुल साथीहरूको समूहमा इंग्लिस प्रीमियर लिगको क्रेज धेरै नै छ। दुई दशकभन्दा बढी भयो हरेक सप्ताहन्त हामी जितमा रमाउँछौं, हारमा झोक्किन्छौं, अनि आफ्ना क्लबका लागि बहस गर्छौं।

ईपिएल किन यति लोकप्रिय छ भन्ने बुझ्न गाह्रो छैन। विश्वकै उत्कृष्ट खेलाडी, रोमाञ्चक प्रतिस्पर्धा र उत्कृष्ट टिभी प्रसारण – त्यसमाथि नेपाली दर्शकका लागि यसको समय पनि एकदमै मिलेको। अफिस सकिएपछि बेलुका आरामसँग हेर्न पाइन्छ। त्यसैले हाम्रो लागि सप्ताहन्त र ईपिएल लगभग एउटै कुरा बनिसकेका छन्।

नेपालमा ईपिएल हेर्न सधैं सजिलो थिएन। टिभीमा भारतीय च्यानलबाट मात्रै आउने र टिभीबाट टाढा हुँदा भरै पर्न नसकिने पप-अप विज्ञापनले भरिएको, बीचबीचमै रोकिने पाईरेटेड स्ट्रिममा हेर्नु पार्ने बाध्यता थियो। यी सबै झेल्दै खेल हेरेका दिन धेरै छन्।

यस सिजन भने कान्तिपुर टिभीको प्रसारणले पहिलो पटक ईपिएल निःशुल्क टेलिभिजनसँगै अनलाइन र मोबाइल एपमा पनि सहज रूपमा हेर्न पाइने भयो। अहिले घरमा टिभीमा होस् वा बाहिर फोनमै राम्रो गुणस्तरमा बिना झन्झट खेल हेर्न सकिने भयो। साँच्चै भन्नुपर्दा नेपाली फुटबल समर्थकका लागि यो धेरै वर्ष देखिको चाहना पूरा भएको जस्तो लाग्छ। आशा छ कान्तिपुर टिभीले यो यात्रा अझ धेरै वर्षसम्म निरन्तर अगाडि बढाइरहोस्।

अपडेट: अनलाइन र मोबाइल स्ट्रिम मिड सिजन मै सशुल्क भयो। खुसी धेरै बेर टिकेन। सशुल्क मोबाइल स्ट्रिम अत्याधिक महँगो। पाईरेटेड स्ट्रिम जिन्दाबाद!

हिजो साँझ घर फर्किदै गर्दा बाटोछेउको एउटा बगैंचाबाट हावासँगै आएको चमेलीका फूलहरूको मिठो सुगन्धले एकाएक मेरो मन हल्का बनाइदियो। त्यो अनुभव केही सेकेन्डभन्दा बढीको थिएन तर दिनभरको थकान र व्यस्तताबीच एउटा सानो खुसीको झिल्को दिन त्यति नै पर्याप्त भयो। यस्ता क्षणहरू बेला-बेलामा सम्झिन्छु – कहिले सडकछेउको मःमः पसलबाट आउने स्वादिलो बास्ना, कहिले पेट्रोल पम्पको कडा गन्ध त कहिले बैंकबाट निकालिएको नयाँ नोटको गन्ध। एउटा सामान्य सुगन्धले पनि मनस्थिति कति छिटो परिवर्तन गर्न सक्ने रहेछ!

केही वर्षअघि गुगलले अप्रिल फूलको दिन Google Nose को अवधारणा ल्याएको थियो। उनीहरूले इन्टरनेट मार्फत गन्ध खोज्न र अनुभव गर्न सकिने दाबी गरेका थिए। हुनत त्यो केवल अप्रिल फूलको जोक थियो तर त्यसले एउटा रमाइलो प्रश्न मनमा ल्यायो – यदि साँच्चै प्रविधिले गन्ध पनि पठाउन सक्ने भए के हुन्थ्यो?

हामी अहिले चित्र र आवाजको संसारमा बाँचिरहेका छौं। स्क्रिन, भिडियो, संगीत, नोटिफिकेसन, सबैतिर दृश्य र श्रव्यले भरिएका छन्। गन्ध भने चुपचाप हाम्रो भावनासँग काम गरिरहेको हुन्छ। एउटा परिचित सुगन्धले बाल्यकालको सम्झना जगाउन सक्छ, तनाव कम गर्न सक्छ वा अचानक मन राम्रो बनाउन सक्छ।

कहिलेकाहीँ दिमागमा आउंछ – यदि भविष्यमा खाना अर्डर गर्नुअघि मोबाइलबाट त्यसको बास्ना लिन सकिने भए? वा कुनै पर्यटनस्थलको प्रचारमा त्यहाँको हावा, फूल वा वर्षाको सुगन्ध पनि अनुभव गर्न सकिने भए? सायद त्यो दिन आउला, सायद नआउला। तर जहिले पनि एउटा सानो सुगन्धले पनि हाम्रो मूड बदल्न सक्छ।

म कार्यरत संस्थाका अध्यक्षज्यूले आफ्नो जन्मदिनमा गुणस्तरीय र पोषिलो खानाको महत्त्वबारे एउटा राम्रो सन्देश दिनुभयो – हामी जे खान्छौँ, त्यसैले हाम्रो स्वस्थ र दीर्घायु जीवनको आधार तय गर्छ।

नेपालमा दाल-भातलाई पूर्ण र पोषिलो खाना मानिन्छ। अधिकांश नेपाली परिवार दैनिक रूपमा दाल-भातमा निर्भर छन्, जहाँ प्रोटिनको मात्रा कम हुन्छ। मासु, अण्डा, दूध वा बदाम जस्ता प्रोटिनका अन्य स्रोतहरू धेरैका लागि महँगो वा अप्राप्य छन्।

अर्को गम्भीर समस्या खाद्य सुरक्षाको हो। काठमाडौं जस्ता सहरहरूमा पनि मासु पसलहरू धूलो, धूवाँ र झिंगा भन्कने ठाउँमा खुला राखिएका हुन्छन्। अस्वस्थकर वातावरणमा काटिने र भण्डारण गरिने हुनाले त्यस्ता मासुले उल्टै संक्रमण र रोगको जोखिम बढाउँछ।

यो समस्या सडक किनारका होटल, बेकरी र पसलहरूमा पनि छ जहाँ सरसफाइको ख्याल नगरी बासी वा न्यून गुणस्तरका सामग्री प्रयोग भइरहेका हुन्छन्। अचेल सहरी क्षेत्रमा चाउचाउ र प्याकेटका तयारी खाना खाने चलन बढेको छ। यी खानाले पेट त भर्छन् तर यिनमा प्रोटिन हुँदैन; उल्टै हानिकारक केमिकल र धेरै नुन-चिनी हुनाले मोटोपन र कुपोषण निम्त्याउँछन्।

पोषिलो हुनुको अर्थ खाना सफा र सुरक्षित हुनु पनि हो। प्रोटिन शरीरका लागि आवश्यक छ, तर यो स्वच्छ र भरपर्दो स्रोतबाट आउनुपर्छ। एउटा बलियो र स्वस्थ नेपालका लागि हरेक थालीमा सुरक्षित खाना हुन जरुरी छ।

लोकतान्त्रिक देशमा विरोध गर्ने, आन्दोलन गर्ने र सरकारसँग असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने अधिकार सबैलाई छ। त्यसमा कुनै समस्या छैन। समस्या तब सुरु हुन्छ जब हरेक विवादको अन्तिम उपाय नै अत्यावश्यक सेवाहरू बन्द गर्नु बन्छ।

डाक्टर हड्तालमा, शिक्षक हड्तालमा, पेट्रोलियम ढुवानी रोकिन्छ, सार्वजनिक यातायात पनि बन्द हुन्छ। अनि यी सबैको मार सरकारले होइन, हामीजस्ता सामान्य नागरिकले खान्छ।

यस्तो अवस्थामा सरकार कहाँ छ? स्वास्थ्य, शिक्षा र यातायातजस्ता आधारभूत सेवा निरन्तर सञ्चालन गराउनु सरकारको जिम्मेवारी हो। यस्ता क्षेत्रहरूलाई वार्ताबाट समाधान गर्ने वातावरण बनाउनु पर्ने हो, देश नै ठप्प हुने अवस्थासम्म पुग्न दिनु होइन।

र हड्तालमा उत्रिनेहरूलाई पनि एउटा प्रश्न छ। तपाईंहरूको माग जायज हुन सक्छ। सरकारसँग असन्तुष्टि पनि उचित हुन सक्छ। तर त्यसको मूल्य लाखौँ नागरिकले किन चुकाउने? सरकारमाथि दबाब दिने उपाय यस्तो पनि हुनुपर्छ, जसले आम जनतालाई अनावश्यक दुःख नदियोस्।

हामी स्कुल पढ्दाका दिनमा नेपाली सिनियर क्रिकेट टोली खासै राम्रो थिएन। सानो लक्ष्य पछ्याउन पनि गाह्रो पर्थ्यो, त्यसैले नेपाल खेल्दा धेरै आशा हुँदैनथ्यो।

यो बीच एउटा टोलीले सधैं आशा जगाइरह्यो – उमेर समुहको यू-१९ टोली। उनीहरूले पाकिस्तान, दक्षिण अफ्रिका, न्युजिल्यान्ड जस्ता क्रिकेट शक्तिहरूलाई हराएको अझै सम्झना छ। ती युवा खेलाडीहरूले नेपालमा क्रिकेटप्रतिको मोह नै बदलिदिए र हजारौं बालबालिकालाई क्रिकेटर बन्ने सपना देखाए।

आज घर आएर यू-१९ नेपाली महिला टोलीले पाकिस्तानलाई हराएको हाइलाइट्स हेर्दा फेरि त्यही याद ताजा भयो। जितपछि मैदानमै निहुरेर खुसी साट्दै गरेका ती छोरीहरू देख्दा आँखा रसाए। सायद यो नेपाली महिला क्रिकेटको नयाँ सुरुवात हो। जसरी यू-१९ केटाहरूले एक पुस्तालाई प्रेरित गरेका थिए त्यसरी नै यी छोरीहरूले पनि लाखौं नेपाली बालिकालाई ब्याट समात्ने सपना देखाउनेछन् भन्ने आशा छ।

एक समय क्रिकेट लाग्नेबित्तिकै टिभी बन्द गर्ने देश, आज नेपाल खेल्दा पुरै रंगशाला भरिन्छ। अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ तर यस्ता जितहरूले भविष्यप्रति आशावादी बनाउँछन्।

बाटाहरू अझै धुलाम्मे छन्, हिलाम्मे छन्। फुटपाथहरू भत्किएका छन्। बाढीले धेरैको दैनिक जीवन र व्यवसायमा गहिरो घाउ छोडेको छ तर विपत्ति आएको केही दिनमै बजार फेरि चलायमान भइसकेको छ, जनजीवन सामान्य तिर फर्किसकेको छ।

भित्तामा फेरि रङरोगन गर्ने, कार्पेट फेर्ने अनि क्याबिनेट मर्मत गर्ने जस्ता काम पछि हुँदै जाला। अहिलेका लागि उनीहरूको ध्यान नजिकिँदै गरेका चाडपर्वको तयारीमा छ।

यति ठूलो विपत्तिका बीच पनि जीवन रोकिएको छैन।

यो घटनाले धेरैको मनमा तितोपन छोडेको छ तर सँगै उनीहरूको अठोटलाई अझ बलियो पनि बनाएको छ। कठिन समयमा राज्यले साथ नदिए पनि एकअर्कामा र आफ्नै क्षमतामा भरोसा गर्न सकिने रहेछ भन्ने विश्वास उनीहरूले अझ मजबुत बनाएका छन्।

पुनर्निर्माण सरकारी पहलका कारण होइन बरु सरकारको अनुपस्थितिका बाबजुद भइरहेको छ।

बाढी पछिको पुनर्स्थापनाको यात्रामा एउटा कुरा भने स्पष्ट भएको छ: सरकारको अनुपस्थित थियो तर समुदायको थिएन। उनीहरूले आफ्नो भविष्यको जिम्मेवारी आफ्नै हातमा लिएका छन्। आफूले पाउनुपर्ने सहयोग नपाए पनि उठेर अघि बढ्ने साहस र क्षमता उनीहरूसँग छ भन्ने कुरा फेरि प्रमाणित भएको छ।

विपत्ति पछि सरकार सक्रिय हुन्छ भन्ने अपेक्षा गरिने संसारमा हाम्रो कथा फरक छ। जब अर्को कुनै विकल्प बाँकी रहँदैन, जनता आफैं उठ्छन्। उनीहरू फेरि निर्माण गर्छन्, परिस्थिति अनुसार आफूलाई ढाल्छन् र सबै चुनौती सहेर अघि बढ्छन्।

कोही साथमा होस् वा नहोस्।

आखिर लाइफ मस्ट गो अन।