Navin's Blog

समयमै पुगिएला कि भनेर एयरपोर्टसम्मको यात्राको लागि दुई पांग्रे बुक गरेको थिएँ। म सडकको छेउमा उभिएको थिएँ त्यत्तिकैमा एउटी केटी पल्सर चढेर आइन्। केही नाम केटा र केटी दुवैको हुने भएकाले मेरो राइडर केटी नै हुन्छिन् भन्ने मैले साँच्चै सोचेको थिइनँ।

उनको शरीर औसत बनौटको थियो र बाइक रोकिएको बेला खुट्टाले बल्लतल्ल जमिन छोइरहेको थियो। मनमनै मलाई लागिरहेको थियो यो बाइक उनको उचाइका लागि ठीक छैन।

त्यसैले मैले सम्मान पूर्वक सोधेँ, “बहिनी, मेरो वेट ८४ किलो छ। मलाई पछाडी राखेर यो बाइकलाई ब्यालेन्स गर्न सकिन्छ त? तपाईंलाई गाह्रो हुन्छ भने म बाइक चलाउँछु तपाईं पछाडि बस्नुस्।” उनी मुसुक्क हाँसिन् र भनिन्, “दाई, मलाई चान्स दिनुस्। तपाईंलाई कतै अप्ठ्यारो महसुस भयो भने त्यसपछि तपाई चलाउनुस्।”

म सहमत भए।

उनले जाममा बाइक रोक्न खुट्टा भुइँमा टेक्नु पर्दा मलाई अलि टेन्सन हुन्थ्यो। त्यसबाहेक यात्रा एकदमै सहज भयो। उनले मलाई गुनासो गर्ने एउटा पनि कारण दिइनन्।

यात्राको क्रममा म खासै ड्राइभरसँग गफ गर्दिन, उनीसँग पनि गरिन। एयरपोर्ट पुग्नै लाग्दा उनले हेलमेटले छोपेको मधुरो आवाजमा सोधिन्, “डोमेस्टिक कि इन्टरनेसनल?” मैले भनेँ, “डोमेस्टिक।”

दुई मिनेटपछि हामी एयरपोर्ट पुगिसकेका थियौँ।

यसलाई मैले उनलाई केटी भएकोमा वा “कमजोर” देखेर शंका गरेको अर्थमा नलिनुहोला। मलाई आफ्नै अनुभवबाट थाहा छ आफूभन्दा धेरै वजन भएको मान्छे पछाडि बसेको बेला बाइक ब्यालेन्स गर्न कति गाह्रो हुन्छ।

तर उनले त एकदमै प्रोफेसनल तरिकाले सम्हालिन्।

नियमित कामबाट केही बेर आराम पाइन्छ कि भनेर म यसपालि अफिसमा हुने साप्ताहिक मेडिटेशन सेसनमा सहभागी भएँ। त्यहाँ मेरो शरीरले आराम शब्दलाई अलि बढी नै शाब्दिक रूपमा बुझिदियो।

बन्द आँखा, शरीर लडेर पूर्ण रूपमा आराममा अनि मधुरो स्वरमा ध्यानको निर्देशन। यस्तो अवस्थामा मेरो दिमाग जागा बस्नै जानेन। बरु ती सबै मिलेर एउटा अप्रत्याशित निद्राको उत्तम खुराक बने। अवस्था निकै अप्ठ्यारो र लाजमर्दो भयो।

त्यसपछि एउटा कुरा महसुस भयो। शरीरले कुन बेला कस्तो प्रतिक्रिया दिन्छ भन्ने कुरा हामीले चाहेर पनि कन्ट्रोल गर्न सक्दैनौँ। ध्यानमा पूर्ण रूपमा उपस्थित भएर लिनुपर्ने फाइदा त मैले पक्कै गुमाएँ गुमाएँ, गुरुज्यू प्रति अनादर भएको नहोस् भन्ने मात्रै मन देखि आशा छ।

मेरो एउटै आशा छ, अब अर्को पटक फेरि त्यो सेसनमा जाँदा त्यो कोठामा कसैले पनि म मेडिटेशन बीचमै निदाएको घटना नसम्झोस्!

सार्वजनिक यातायातको विषयमा धेरै बहसहरू सुनिन्छ। केही समयअघि अनुभवको लागि आफ्नो दुई पांग्रे घरमै छोडेर बसमा अफिस जाने निर्णय गरेँ। घर र अफिस जम्मा ७ किमि टाढा छन् र सहरकै राम्रो मध्येको सडकले जोडिएका।

सोचेको थिएँ बढीमा ३५-४० मिनेट लाग्ला तर वास्तविकता फरक रहेछ। खचाखच भरिएको मिनी-बसमा उभिने ठाउँ समेत थिएन। प्रत्येक स्टपमा लामो पर्खाइ, थप यात्रु कोच्ने हतार, सहचालकको रुखो बोली, लापरवाह गाडी चलाउनु सार्है मन परेन। अन्ततः ७ किमिको यात्रा पूरा गर्न ९० मिनेटभन्दा बढी लाग्यो।

त्यसपछि बुझें सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्नुपर्छ भन्न सजिलो छ, दैनिक रूपमा त्यसमै निर्भर हुनु अर्कै स्तरको मानसिक तनाव हो। काठमाडौं धेरै बदलिसकेको छ, सार्वजनिक यातायात प्रणाली सायद दशक अघि देखि उस्तै छ।

काठमाडौंमा रोजगार गर्नेलाई समय नै सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो। दिनको धेरै समय अव्यवस्थित यातायातमा गुमाउनु भन्दा सक्नेले आफ्नै भरपर्दो साधनको व्यवस्था गर्नु खराब निर्णय होइन।

सार्वजनिक यातायात सुधारिनु पर्छ, त्यसमा दुईमत छैन तर त्यो नहुँदासम्म मानिसहरूले आफ्नो समय र पीस अफ माइन्डको पनि मूल्य बुझ्नुपर्छ।

मुगु जिल्ला प्राकृतिक सुन्दरताले निकै धनी ठाउँ हो। देशकै ठूलो रारा ताल यतै छ। तर जिल्लाको सदरमुकाम पुग्न प्रादेशिक राजधानी सुर्खेतबाट दुई दिनको राजमार्गको यात्रा गर्न पर्छ। हवाईमार्गबाट मुगुलाई सुर्खेतले जोडिँदैन। त्यसको लागि नेपालगन्जबाट यात्रा गर्नुपर्ने हुन्छ।

हरेक वर्ष रारा घुम्न आउनेहरूको ठूलो समूह छ। यहाँ पुग्ने बाटो निकै नै रमणीय र साहसिक छ तर प्राय ठाउँमा पुगेपछि निरास हुन्छन्। यताउटी फोटो खिचेपछि एक घण्टा भुल्ने ठाउँ पनि छैन। यता पुगेपछि बस्ने खाने राम्रो सुविधा छैन। सदरमुकाम गमगढीमा राम्रो होटलहरू छैनन् र तालकै छेउछाउका रिसोर्टहरू अत्यन्तै महँगा छन्। यता पुग्ने सबै जना कवि हुन्नन्। सबैजना फेवा तालसँग तुलना गर्दै फर्कन्छन्।

यात्रा महत्वपूर्ण हो, गन्तव्य हैन भन्ने भनाइ यो ठाउँमा सार्थक हुन्छ।

गत साता मेरो कार्यालयले एउटा आकर्षक र आधुनिक रेस्टुरेन्टमा ब्रेकफास्ट कार्यक्रमको आयोजना गरेको थियो। यो मेरो कार्यालयको आफ्नो कर्मचारीहरू प्रति उदार र सद्भावपूर्ण पहल थियो।

म पुगेँ, आफ्नो सिटमा बसेँ र मेनु खोलें। लेखेका शब्दहरू बुझे पनि मेनुको परिकार मैले बुझिन।

त्यहाँ भएको एउटा पनि परिकार परिचित लागेन। परिकारका नामहरू निकै फेन्सी सुनिन्थे र कोष्ठक भित्र सामग्रीहरूको विवरण भएतापनि खाना के हो बुझ्न खासै मद्दत गरेन । अण्डा पचाउन नसक्ने भएकोले अनुमानको भरमा खाना रोज्ने छुट मसँग छैन। एउटा गलत छनोटले पूरै दिन बिगार्न सक्छ।

मैले वेटरसँग परिकार बारे सोध्ने विचार पनि गरेँ। टेबल मुनि चुपचाप फोनमा गूगल गर्ने पनि सोचें। तर दुवै विकल्प हार स्वीकार गरे जस्तो लाग्यो किनकी त्यहाँ अरू सबै जना सहज देखिन्थे।

मैले मेनु बन्द गरेँ र भनें, “मलाई टोस्ट, जाम र कालो चिया ल्याइदिनुहोस्।”

त्यस बेला मलाई सूझेको त्यो सबैभन्दा सुरक्षित विकल्प थियो र त्यो ठीक पनि रह्यो। टोस्ट तातो थियो, चिया स्वादिलो थियो। यद्यपि आफ्नो अगाडि भएको विभिन्न परिकार छानेर खाने मौकामा आफूले बच्चाले रोजे जस्तो साधारण खाना अर्डर गरेको पछुतो भयो । त्यही क्षण मलाई मैले बिताएको जीवन र त्यो रेस्टुरेन्टले आफ्ना ग्राहकहरूबाट अपेक्षा गरेको जीवन बीचको दूरी महसुस भयो।

ऊर्जा आयोजनामा काम गर्ने हामीहरू वर्षौँसम्म क्याम्प, पहाडी जिल्ला र निर्माणस्थलहरू बीच यात्रा गर्दै बिताउँछौं। त्यसको बदलामा हामी आधुनिक सहरी जीवनको निकै सीमित अंशसँग मात्र परिचित रहन्छौँ। हामी पहाड, समुदाय, निर्माण र व्यवस्थापनका जटिलता बुझ्न सिक्छौँ तर सहरमा धेरैका लागि सामान्य लाग्ने कुराहरू हामीलाई अपरिचित नै रहन्छन्।

मलाई त्यस्ता रेस्टुरेन्टहरू पनि अस्तित्वमा छ भन्ने अनुभवमा खुशी लाग्यो। मेरो कार्यालयले हामीलाई त्यहाँ लगेकोमा खुशी लाग्यो। हामी जस्तालाई त्यो एक राम्रो पहल थियो र नयाँ अनुभवसँगको परिचय जहिले महत्वपूर्ण हुन्छ।

अपरिचित मेनु पढेर अन्ततः टोस्ट नै अर्डर गर्नुपरे पनि मनमा एउटा सानो नयाँ सन्तुष्टिले भरेको छ। अर्को पटक त्यही ठाउँमा पुग्दा त्यो भूगोल अलिकति कम अपरिचित हुनेछ।

म पहिले हरेक तालिमका लागि नयाँ नोटबुक र रंग–रंगका हाइलाइटर बोकेर अगाडिको बेन्चमा बस्ने मान्छे थिएँ। एउटा सेसन छुट्यो भने पछि परिन्छ कि भन्ने डर लाग्थ्यो। सर्टिफिकेटहरू आपत्कालिन सामान जस्तै जम्मा गर्थें।

अहिले त्यो भर्सनको आफूलाई खासै चिन्दिनँ।

४० वसन्त पार गर्दा कक्षा कोठा शैलीको सिकाइ प्रतिको भोक बिस्तारै हरायो।

यसले मलाई चिन्तित पनि बनायो। के म रोकिएको हुँ? के म धेरै सहज भएको हुँ? पछि बुझ्दै गएँ, सायद म अर्को चरणमा पुगेको रहेछु।

मेरो विचारमा २०-३० को सुरुवाती उमेरमा ज्ञान सङ्कलन गर्ने समय हो। हरेक कोर्सले नयाँ संसार खोले जस्तो लाग्छ। शून्यबाट आफ्नो जग बनाइरहेका हुन्छौं।

तर १५–२० वर्ष काम गरिसकेपछि अवस्था बदलिन्छ। अनुभवले आफ्नै एउटा अपरेटिङ सिस्टम बनाइ सकेको हुन्छ। दिनभरि आउने धेरैजसो समस्याहरू त्यसैले सम्हालिदिन्छ। सामान्य तालिमले दिने ज्ञान र आफूले जानेको ज्ञान बीचको दूरी बिस्तारै घटिसकेको हुन्छ।

कोठामा बसेर यो त मलाई पहिल्यै थाहा छ भन्ने महसुस हुनु घमन्ड होइन। त्यो आफू कहाँ आइ पुगेको छु भन्ने इमानदार बुझाइ मात्र हो।

अहिले मेरो सिकाइ धेरै छिटो र मुद्दा केन्द्रित छ। ८ घण्टा सेमिनार हलमा बसेर जबरजस्ती गराइने समूहगत गतिविधिहरू सहने धैर्य अब लगभग शून्य भइसक्यो।

एक दशकअघि नेपाल लोडसेडिङको अन्धकारमा थियो। आज हामीसँग पर्याप्त विद्युत् उत्पादन छ र विदेशसम्म निर्यात गरिरहेका छौं। तुलनात्मक रूपमा सजिला ठाउँमा बनेका जलविद्युत् केन्द्रहरूले यो परिवर्तन सम्भव बनाए।

तर अबको यात्रा कठिन छ। आगामी आयोजनाहरू उच्च पहाडी, कमजोर पूर्वाधार र जटिल भूगोल भएका ठाउँमा बन्नेछन्। त्यहाँ पुरानै तरिकाले काम गरेर हुँदैन। त्यसैले रिमोट सेन्सिङ, स्वचालित नदी निगरानी, आधुनिक भूप्रविधि अन्वेषण, डिजिटल डेटा सङ्कलन जस्ता प्रविधि भित्रिएका छन्।

समस्या प्रविधिमा होइन, हामीमा छ।

हामीले मेसिन किन्यौं तर मान्छे तयार पारेनौं। अत्याधुनिक उपकरणहरू उपलब्ध छन् तर तिनलाई सही रूपमा प्रयोग, क्यालिब्रेट, विश्लेषण र प्रश्न गर्न सक्ने जनशक्ति अभाव छ। धेरै ठाउँमा नयाँ प्रविधि डिजाइन सुधार्न होइन, रिपोर्ट राम्रो देखाउन मात्र प्रयोग भइरहेको जस्तो लाग्छ।

यसको परिणाम गम्भीर छ। प्रविधिले काम नगरेको होइन, हामीले सही प्रयोग गर्न नसक्दा त्यसमाथी विश्वास घट्दै गएको छ। त्यो झन् खतरनाक हो।

नेपालको जलविद्युतको अर्को चरण मेसिनले होइन, दक्ष जनशक्तिले जित्नेछ। यो क्षेत्रको आधुनिकीकरण उपकरण किन्नबाट होइन, सोच बदल्नबाट सुरु हुन्छ।

हिजो साँझ घर फर्किदै गर्दा बाटोछेउको एउटा बगैंचाबाट हावासँगै आएको चमेलीका फूलहरूको मिठो सुगन्धले एकाएक मेरो मन हल्का बनाइदियो। त्यो अनुभव केही सेकेन्डभन्दा बढीको थिएन तर दिनभरको थकान र व्यस्तताबीच एउटा सानो खुसीको झिल्को दिन त्यति नै पर्याप्त भयो। यस्ता क्षणहरू बेला-बेलामा सम्झिन्छु – कहिले सडकछेउको मःमः पसलबाट आउने स्वादिलो बास्ना, कहिले पेट्रोल पम्पको कडा गन्ध त कहिले बैंकबाट निकालिएको नयाँ नोटको गन्ध। एउटा सामान्य सुगन्धले पनि मनस्थिति कति छिटो परिवर्तन गर्न सक्ने रहेछ!

केही वर्षअघि गुगलले अप्रिल फूलको दिन Google Nose को अवधारणा ल्याएको थियो। उनीहरूले इन्टरनेट मार्फत गन्ध खोज्न र अनुभव गर्न सकिने दाबी गरेका थिए। हुनत त्यो केवल अप्रिल फूलको जोक थियो तर त्यसले एउटा रमाइलो प्रश्न मनमा ल्यायो – यदि साँच्चै प्रविधिले गन्ध पनि पठाउन सक्ने भए के हुन्थ्यो?

हामी अहिले चित्र र आवाजको संसारमा बाँचिरहेका छौं। स्क्रिन, भिडियो, संगीत, नोटिफिकेसन, सबैतिर दृश्य र श्रव्यले भरिएका छन्। गन्ध भने चुपचाप हाम्रो भावनासँग काम गरिरहेको हुन्छ। एउटा परिचित सुगन्धले बाल्यकालको सम्झना जगाउन सक्छ, तनाव कम गर्न सक्छ वा अचानक मन राम्रो बनाउन सक्छ।

कहिलेकाहीँ दिमागमा आउंछ – यदि भविष्यमा खाना अर्डर गर्नुअघि मोबाइलबाट त्यसको बास्ना लिन सकिने भए? वा कुनै पर्यटनस्थलको प्रचारमा त्यहाँको हावा, फूल वा वर्षाको सुगन्ध पनि अनुभव गर्न सकिने भए? सायद त्यो दिन आउला, सायद नआउला। तर जहिले पनि एउटा सानो सुगन्धले पनि हाम्रो मूड बदल्न सक्छ।

म कार्यरत संस्थाका अध्यक्षज्यूले आफ्नो जन्मदिनमा गुणस्तरीय र पोषिलो खानाको महत्त्वबारे एउटा राम्रो सन्देश दिनुभयो – हामी जे खान्छौँ, त्यसैले हाम्रो स्वस्थ र दीर्घायु जीवनको आधार तय गर्छ।

नेपालमा दाल-भातलाई पूर्ण र पोषिलो खाना मानिन्छ। अधिकांश नेपाली परिवार दैनिक रूपमा दाल-भातमा निर्भर छन्, जहाँ प्रोटिनको मात्रा कम हुन्छ। मासु, अण्डा, दूध वा बदाम जस्ता प्रोटिनका अन्य स्रोतहरू धेरैका लागि महँगो वा अप्राप्य छन्।

अर्को गम्भीर समस्या खाद्य सुरक्षाको हो। काठमाडौं जस्ता सहरहरूमा पनि मासु पसलहरू धूलो, धूवाँ र झिंगा भन्कने ठाउँमा खुला राखिएका हुन्छन्। अस्वस्थकर वातावरणमा काटिने र भण्डारण गरिने हुनाले त्यस्ता मासुले उल्टै संक्रमण र रोगको जोखिम बढाउँछ।

यो समस्या सडक किनारका होटल, बेकरी र पसलहरूमा पनि छ जहाँ सरसफाइको ख्याल नगरी बासी वा न्यून गुणस्तरका सामग्री प्रयोग भइरहेका हुन्छन्। अचेल सहरी क्षेत्रमा चाउचाउ र प्याकेटका तयारी खाना खाने चलन बढेको छ। यी खानाले पेट त भर्छन् तर यिनमा प्रोटिन हुँदैन; उल्टै हानिकारक केमिकल र धेरै नुन-चिनी हुनाले मोटोपन र कुपोषण निम्त्याउँछन्।

पोषिलो हुनुको अर्थ खाना सफा र सुरक्षित हुनु पनि हो। प्रोटिन शरीरका लागि आवश्यक छ, तर यो स्वच्छ र भरपर्दो स्रोतबाट आउनुपर्छ। एउटा बलियो र स्वस्थ नेपालका लागि हरेक थालीमा सुरक्षित खाना हुन जरुरी छ।

लोकतान्त्रिक देशमा विरोध गर्ने, आन्दोलन गर्ने र सरकारसँग असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने अधिकार सबैलाई छ। त्यसमा कुनै समस्या छैन। समस्या तब सुरु हुन्छ जब हरेक विवादको अन्तिम उपाय नै अत्यावश्यक सेवाहरू बन्द गर्नु बन्छ।

डाक्टर हड्तालमा, शिक्षक हड्तालमा, पेट्रोलियम ढुवानी रोकिन्छ, सार्वजनिक यातायात पनि बन्द हुन्छ। अनि यी सबैको मार सरकारले होइन, हामीजस्ता सामान्य नागरिकले खान्छ।

यस्तो अवस्थामा सरकार कहाँ छ? स्वास्थ्य, शिक्षा र यातायातजस्ता आधारभूत सेवा निरन्तर सञ्चालन गराउनु सरकारको जिम्मेवारी हो। यस्ता क्षेत्रहरूलाई वार्ताबाट समाधान गर्ने वातावरण बनाउनु पर्ने हो, देश नै ठप्प हुने अवस्थासम्म पुग्न दिनु होइन।

र हड्तालमा उत्रिनेहरूलाई पनि एउटा प्रश्न छ। तपाईंहरूको माग जायज हुन सक्छ। सरकारसँग असन्तुष्टि पनि उचित हुन सक्छ। तर त्यसको मूल्य लाखौँ नागरिकले किन चुकाउने? सरकारमाथि दबाब दिने उपाय यस्तो पनि हुनुपर्छ, जसले आम जनतालाई अनावश्यक दुःख नदियोस्।