बदलिएको सिकाई

म पहिले हरेक तालिमका लागि नयाँ नोटबुक र रंग–रंगका हाइलाइटर बोकेर अगाडिको बेन्चमा बस्ने मान्छे थिएँ। एउटा सेसन छुट्यो भने पछि परिन्छ कि भन्ने डर लाग्थ्यो। सर्टिफिकेटहरू आपत्कालिन सामान जस्तै जम्मा गर्थें।

अहिले त्यो भर्सनको आफूलाई खासै चिन्दिनँ।

४० वसन्त पार गर्दा कक्षा कोठा शैलीको सिकाइ प्रतिको भोक बिस्तारै हरायो।

यसले मलाई चिन्तित पनि बनायो। के म रोकिएको हुँ? के म धेरै सहज भएको हुँ? पछि बुझ्दै गएँ, सायद म अर्को चरणमा पुगेको रहेछु।

मेरो विचारमा २०-३० को सुरुवाती उमेरमा ज्ञान सङ्कलन गर्ने समय हो। हरेक कोर्सले नयाँ संसार खोले जस्तो लाग्छ। शून्यबाट आफ्नो जग बनाइरहेका हुन्छौं।

तर १५–२० वर्ष काम गरिसकेपछि अवस्था बदलिन्छ। अनुभवले आफ्नै एउटा अपरेटिङ सिस्टम बनाइ सकेको हुन्छ। दिनभरि आउने धेरैजसो समस्याहरू त्यसैले सम्हालिदिन्छ। सामान्य तालिमले दिने ज्ञान र आफूले जानेको ज्ञान बीचको दूरी बिस्तारै घटिसकेको हुन्छ।

कोठामा बसेर यो त मलाई पहिल्यै थाहा छ भन्ने महसुस हुनु घमन्ड होइन। त्यो आफू कहाँ आइ पुगेको छु भन्ने इमानदार बुझाइ मात्र हो।

अहिले मेरो सिकाइ धेरै छिटो र मुद्दा केन्द्रित छ। ८ घण्टा सेमिनार हलमा बसेर जबरजस्ती गराइने समूहगत गतिविधिहरू सहने धैर्य अब लगभग शून्य भइसक्यो।

हामी आशावादी छौं

हालैको चुनावले देशको राजनीतिक परिदृश्यलाई नाटकीय रूपमा रूपान्तरण गरि दिएको छ। कुनै समय संसदमा बर्चस्व जमाउने गरेका कैयौँ पुराना र स्थापित अनुहारहरू यस पटक नयाँ पुस्ताका नेताहरूद्वारा विस्थापित भएका छन्।

इतिहासमा पहिलो पटक संसदमा पूर्ण-कालीन राजनीतिज्ञहरू भन्दा बढी डाक्टर, इन्जिनियर र उद्यमीहरू समावेश हुने सम्भावना देखिएको छ। यसै कुराले मात्र पनि जनतामा एक प्रकारको उत्साह र आशा जगाएको छ।

यस क्षणलाई अझ बढी उल्लेखनीय बनाउने कुरा के हो भने परिवर्तनको यो चाहना देशभरि बाटै ओइरिएको थियो। भूगोल, संस्कृति, जात जाति र आस्थाका आधारमा नेपालमा विविधता भए तापनि मतदाताहरू केही फरक र नयाँ कुराको पक्षमा एकजुट देखिए। स्थापित राजनीतिक व्यक्तित्वहरू प्रति वर्षौँ देखि बढ्दै गएको असन्तुष्टि पछि मतदाताहरूले देशको भविष्य कोर्ने अवसर नयाँ प्रतिनिधिहरूलाई दिने निर्णय गरेका छन्। उनीहरूसँगै नयाँ विचार र नयाँ ऊर्जाको आशा पनि जोडिएर आएको छ।

यद्यपि एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न अझै बाँकी नै छ: के शासनको शैली वास्तवमै परिवर्तन होला त? निर्वाचनले व्यक्तिहरू त बदल्छ तर संस्थाहरू, प्राथमिकताहरू र राजनीतिक बानीहरू भने उस्तै रहने गर्छन्। इतिहासले पटक-पटक देखाएको छ कि जब पात्रहरू बदलिन्छन् तर कथाको स्क्रिप्ट उही रहन्छ तब कथाको अन्त्य विरलै मात्र फरक हुन्छ।

नयाँ नेताहरू प्रति जनतामा उत्साह हुनु स्वाभाविक हो तर नयाँ अनुहार हुनुले मात्रै राम्रो शासनको ग्यारेन्टी गर्दैन। ऊर्जा र महत्त्वाकांक्षा जत्तिकै बुद्धिमत्ता, अनुभव र विचारशील निर्णय प्रक्रिया पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। दूरदर्शिता र सावधानी पूर्वक गरिने योजना विना राम्रो नियतले गरिएका निर्णयहरूले पनि देशलाई कठिन र अप्रत्याशित परिणामतर्फ धकेल्न सक्छन्।

नयाँ प्रतिनिधिहरू सफल हुनका लागि उनीहरू सिक्नका लागि सधैँ खुला हुनुपर्छ र शासन सञ्चालनका जटिलताहरू सँग अभ्यस्त हुन सक्नुपर्छ। अधिकार वा सत्ता हुनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। देश चलाउन धैर्यता, अनुशासन र दीर्घकालीन सोच चाहिन्छ, जुन चुनावी नारा वा विजयको उत्साहभन्दा धेरै माथिका कुरा हुन्।

अन्ततः वास्तविक प्रश्न यो मात्र होइन कि सत्ता कसको हातमा छ, बरु प्रश्न त यो हो कि कुन मूल्य मान्यता, नियत र जिम्मेवारीका साथ त्यो सत्ताको प्रयोग गरिन्छ।

यस्तो समयमा मलाई Aesop’s fable एउटा पुरानो कथाको सम्झना आउँछ जसमा गोरुहरूले गाउँको कसाईलाई आफ्नो शत्रु ठानेर धपाएका थिए तर उनको ठाउँमा अर्को नयाँ र अनुभवहीन कसाई आयो जसले उनीहरूलाई झन् ठूलो पीडा दियो। समस्या कहिल्यै कसाई मात्र थिएन किनभने मानिसहरूले मासु खान छोडेका थिएनन्।

नेपाल अहिले आशा लाग्दो ठाउँमा उभिएको छ। बलियो जनमत साथ नयाँ सरकारसँग देशलाई एक स्पष्ट दिशा दिने अवसर छ। यदि बुद्धिमत्ता र जिम्मेवारी पूर्वक अघि बढेमा यसले नेपाललाई आर्थिक र सामाजिक प्रगतिको यस्तो उचाइमा पुर्याउन सक्छ जुन यसअघि कहिल्यै हासिल गरेको थिएन।

अस्वाभाविक अनादर

गत शनिबार स्वयम्भूको दर्शन गर्न जाँदा एउटा रोचक दृश्य फेरि देखेँ।

भक्तजनहरू फूल, फल र पूजा सामग्री बोकेर लाइनमा थिए। अनि ती सामग्रीहरू चोर्न केही चलाक बाँदरहरू कमजोर टार्गेट जस्तै बच्चाहरू वा छोटो कदका मानिसहरू, प्राय महिलाहरू रोज्थे। सजिलो शिकार, सजिलो फाइदा।

त्यो दृश्यले सामाजिक सञ्जालमा देखेको अर्को घटना सम्झायो। एउटी युवतीले आफूले मन पराएको राजनीतिक नेतालाई समर्थन गरेको मात्रै के भनिन्, उनलाई गिज्याउने, होच्याउने र उनको बुद्धिमत्तामाथि प्रश्न उठाउनेहरूको भीड लाग्यो।

हजारौँ वर्षको सभ्यता र प्रविधि पछि पनि हामीले एउटा बानी भने खासै छोडेका रहेनछौँ – कमजोर देखिएका माथि जाइलाग्ने। फरक यति हो बाँदरले फल खोस्छन्, हामी लाइक, सेयर र भाइरल हुनको लागि मानिसको सम्मान खोस्छौँ।

लोकतन्त्रमा फरक विचार हुनु स्वाभाविक हो तर त्यसकै कारण कसैलाई अपमान गर्नु बुद्धिमानी होइन। सायद विकास केवल जैविक होइन, नैतिक पनि हो र त्यो उचाइ हामीले अझै पूरा चढ्न बाँकी छ।

द ट्वाइलाइट जोन

द ट्वाइलाइट जोन

सन् १९६० को दशकको अमेरिकी टिभी शो द ट्वाइलाइट जोन The Twilight Zone एक नेपालीका रूपमा हेर्दा अनौठो साथसाथै भव्य लाग्छ। त्यसमा देखाएको अमेरिकी सहर/समाज त्यतिबेलै आधुनिक, व्यवस्थित र फ्युचरिस्टिक देखिन्छ। यता त्यही समयमा काठमाडौं भने खुला खेत, परम्परागत बस्ती, गुठी, मन्दिर र समुदायमा आधारित जीवनले भरिएको थियो।

हामीले पछि शिक्षा, स्वास्थ्य र अरु आधुनिकताको अवसर त पायौँ तर सँगसँगै केही छिमेकीपन, केही साझा जिम्मेवारी र केही समुदायको न्यानोपन पनि गुमायौँ। पश्चिमी समाजले सय वर्षमा भोगेको परिवर्तन नेपालले एक पुस्तामै भोग्यौं।

आधुनिकता समस्या होइन तर आधुनिक मात्र राम्रो भन्ने सोच समस्या हुन सक्छ।

प्रगतिको दौडमा हामीले के गुमायौँ र अझै के फिर्ता ल्याउन सक्छौँ, सायद आज हामीले आफैँलाई सोध्नुपर्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न यही हो।

(विकिपिडियाको पब्लिक डोमेनमा भएको तस्बिर)

लगभगको जीत

नेपालले यो टि-२० विश्वकपमा इङ्गल्यान्डलाई लगभग हराएका थियौँ। लगभग भन्ने शब्दले नै धेरै पीडा बोकेको छ। पछिल्लो संस्करणमा दक्षिण अफ्रिका, बंगलादेश अनि अब इङ्गल्यान्ड। अन्तिम ओभरमा १० रन चाहिन्थ्यो जुन असम्भव थिएन। तर फेरि एकपटक हामी जितको ढोकासम्म पुगेर फर्कियौं।

यद्यपि यो हारभन्दा ठूलो कुरा नेपाली क्रिकेटको प्रगतिमा अब कसैले बेवास्ता गर्न सक्दैन। हाम्रा खेलाडीहरूले ब्याट, बल र फिल्डिङ तीनै क्षेत्रमा विश्वस्तरको टोलीसँग आँखामा आँखा जुधाए र पुरै संसार त्यसको साक्षी भयो।

अबको चुनौती खेलको दक्षता मात्र होइन मानसिक तागत पनि हो। महत्वपूर्ण खेलको निर्णायक क्षणमा खेल सक्ने आत्मविश्वास मजबुत पार्ने हो। त्यस्तो मजबुती नियमित रूपमा ठूला र अनुभवी टोलीहरू सँग खेल्दा मात्र आउँछ।

अहिले नतिजा प्रतिकूल आए पनि हामी समर्थकहरूले गर्व गर्ने कारण धेरै छन्। यो टोलीले फेरि प्रमाणित गर्यो कि नेपाल यस मञ्चमा सहभागी हुने केवल औपचारिकता पूरा गर्न आएको होइन। हामी यो स्तर कै टोली हौं।

नयाँ प्रविधि पुरानो सोच

एक दशकअघि नेपाल लोडसेडिङको अन्धकारमा थियो। आज हामीसँग पर्याप्त विद्युत् उत्पादन छ र विदेशसम्म निर्यात गरिरहेका छौं। तुलनात्मक रूपमा सजिला ठाउँमा बनेका जलविद्युत् केन्द्रहरूले यो परिवर्तन सम्भव बनाए।

तर अबको यात्रा कठिन छ। आगामी आयोजनाहरू उच्च पहाडी, कमजोर पूर्वाधार र जटिल भूगोल भएका ठाउँमा बन्नेछन्। त्यहाँ पुरानै तरिकाले काम गरेर हुँदैन। त्यसैले रिमोट सेन्सिङ, स्वचालित नदी निगरानी, आधुनिक भूप्रविधि अन्वेषण, डिजिटल डेटा सङ्कलन जस्ता प्रविधि भित्रिएका छन्।

समस्या प्रविधिमा होइन, हामीमा छ।

हामीले मेसिन किन्यौं तर मान्छे तयार पारेनौं। अत्याधुनिक उपकरणहरू उपलब्ध छन् तर तिनलाई सही रूपमा प्रयोग, क्यालिब्रेट, विश्लेषण र प्रश्न गर्न सक्ने जनशक्ति अभाव छ। धेरै ठाउँमा नयाँ प्रविधि डिजाइन सुधार्न होइन, रिपोर्ट राम्रो देखाउन मात्र प्रयोग भइरहेको जस्तो लाग्छ।

यसको परिणाम गम्भीर छ। प्रविधिले काम नगरेको होइन, हामीले सही प्रयोग गर्न नसक्दा त्यसमाथी विश्वास घट्दै गएको छ। त्यो झन् खतरनाक हो।

नेपालको जलविद्युतको अर्को चरण मेसिनले होइन, दक्ष जनशक्तिले जित्नेछ। यो क्षेत्रको आधुनिकीकरण उपकरण किन्नबाट होइन, सोच बदल्नबाट सुरु हुन्छ।

प्राकृतिक वासस्थान

रसुवाको दुर्गम गाउँबाट एक साथीले भोटे कुकुरको छाउरो काठमाडौं ल्याएका थिए। राम्रो हेरचाह हुँदाहुँदै पनि त्यो दुई महिना पनि बाँच्न सकेन।

यो हृदयविदारक घटनाले एउटा कुरा सम्झना गराउँछ। कुनै प्रजाति जतिसुकै रिजिलियन्ट किन नहोस्, प्राकृतिक संसारको प्रत्येक सदस्यको आफ्नै कडा जैविक सीमा हुन्छ। मानिसहरू प्रविधिको सहाराले वातावरण सँग छिट्टै घुलमिल गर्न सक्छ तर जनावरहरू पुस्तौँ देखि विकास भएका जैविक गुणहरूमा निर्भर हुन्छन्। उनीहरूको लागि मौसम, वासस्थान र सामाजिक सम्बन्धहरू सजिलै बदल्न सकिने कुरा होइनन्।

त्यसैले नेपालले हालै कतारलाई हात्तीका बच्चा उपहार दिएको खबरले अलि असहज बनाएको छ। उक्त देश सुविधा सम्पन्न भए पनि फरक वातावरणमा स्थानान्तरण सधैँ जैविक जोखिम नै हुन्छ।

केही कुरा राम्रो नियत भन्दा गहिरा हुन्छन्। प्रकृतिले आफ्नै नियम मान्छ।

अली हतार भो

यसपालिको एनपिएल हरेक हिसाबले अघिल्लो संस्करण भन्दा भव्य छ। कीर्तिपुर रंगशालामा पहिलो पटक क्रिकेट फ्लडलाइटमा खेलिँदैछ र अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरूको उपस्थिति पनि बढेको छ। बुकिंगको लागि खोलेको टिकट केही मिनेटमै सकिनु नेपालमा क्रिकेटको लोकप्रियताको प्रमाण हो।

एउटा निर्णय भने चित्त बुझेन। यसपालिको लाइभ स्ट्रिमिङ हेर्न शुल्क चाहिने बनाइयो। समस्या शुल्क होइन, पहुँच हो। हामी जस्ता अफिस जाने मानिसका लागि खेल हेर्ने मुख्य माध्यम नै अनलाइन हो। तर खेल अफिस समयमा हुन्छ। पैसा तिरेर पनि पूरा खेल हेर्न नपाइने भएपछि धेरैले पैसा तिरेन।

गत वर्ष एनपिएल जता गए पनि देखिन्थ्यो। चिया पसल, रेस्टुरेन्ट, बस स्टप, अफिसको लञ्च टाइममा कतै न कतै, कसै न् कसैको मोबाइलमा खेल चलिरहेको हुन्थ्यो। क्रिकेट सबैको साझा गफ बनेको थियो।

यसपालि त्यो माहोल हराएको जस्तो लाग्छ। न सार्वजनिक ठाउँमा कसैले खेल हेरेको देखिन्छ न अफिसमा त्यसको चर्चा सुनिन्छ। धेरै मानिसले सँगै हेर्दा मात्रै खेल संस्कृति बन्छ, नयाँ समर्थक थपिन्छन् र समुदाय बलियो हुन्छ।

त्यसैले एनपिएल लाई अहिले नै पेवाल भित्र राख्नु अलि हतारको निर्णय जस्तो लाग्छ।

यत्रो प्रतियोगिता आयोजना गर्न आयोजकलाई आम्दानी चाहिन्छ जुन स्वाभाविक हो। तर नेपाली क्रिकेट अझै विस्तारको चरणमा छ। अहिलेको प्राथमिकता बढी भन्दा बढी दर्शक बनाउनु हुनुपर्थ्यो।

राम्रो रंगशाला र विदेशी खेलाडीले मात्र खेल ठूलो हुँदैन। खेल ठूलो तब हुन्छ जब धेरै मानिसले आफूलाई त्यसको हिस्सा भएको महसुस गर्छन्।

नेपालमा ईपिएल

हाम्रो स्कुल साथीहरूको समूहमा इंग्लिस प्रीमियर लिगको क्रेज धेरै नै छ। दुई दशकभन्दा बढी भयो हरेक सप्ताहन्त हामी जितमा रमाउँछौं, हारमा झोक्किन्छौं, अनि आफ्ना क्लबका लागि बहस गर्छौं।

ईपिएल किन यति लोकप्रिय छ भन्ने बुझ्न गाह्रो छैन। विश्वकै उत्कृष्ट खेलाडी, रोमाञ्चक प्रतिस्पर्धा र उत्कृष्ट टिभी प्रसारण – त्यसमाथि नेपाली दर्शकका लागि यसको समय पनि एकदमै मिलेको। अफिस सकिएपछि बेलुका आरामसँग हेर्न पाइन्छ। त्यसैले हाम्रो लागि सप्ताहन्त र ईपिएल लगभग एउटै कुरा बनिसकेका छन्।

नेपालमा ईपिएल हेर्न सधैं सजिलो थिएन। टिभीमा भारतीय च्यानलबाट मात्रै आउने र टिभीबाट टाढा हुँदा भरै पर्न नसकिने पप-अप विज्ञापनले भरिएको, बीचबीचमै रोकिने पाईरेटेड स्ट्रिममा हेर्नु पार्ने बाध्यता थियो। यी सबै झेल्दै खेल हेरेका दिन धेरै छन्।

यस सिजन भने कान्तिपुर टिभीको प्रसारणले पहिलो पटक ईपिएल निःशुल्क टेलिभिजनसँगै अनलाइन र मोबाइल एपमा पनि सहज रूपमा हेर्न पाइने भयो। अहिले घरमा टिभीमा होस् वा बाहिर फोनमै राम्रो गुणस्तरमा बिना झन्झट खेल हेर्न सकिने भयो। साँच्चै भन्नुपर्दा नेपाली फुटबल समर्थकका लागि यो धेरै वर्ष देखिको चाहना पूरा भएको जस्तो लाग्छ। आशा छ कान्तिपुर टिभीले यो यात्रा अझ धेरै वर्षसम्म निरन्तर अगाडि बढाइरहोस्।

अपडेट: अनलाइन र मोबाइल स्ट्रिम मिड सिजन मै सशुल्क भयो। खुसी धेरै बेर टिकेन। सशुल्क मोबाइल स्ट्रिम अत्याधिक महँगो। पाईरेटेड स्ट्रिम जिन्दाबाद!

गुगल नोज

हिजो साँझ घर फर्किदै गर्दा बाटोछेउको एउटा बगैंचाबाट हावासँगै आएको चमेलीका फूलहरूको मिठो सुगन्धले एकाएक मेरो मन हल्का बनाइदियो। त्यो अनुभव केही सेकेन्डभन्दा बढीको थिएन तर दिनभरको थकान र व्यस्तताबीच एउटा सानो खुसीको झिल्को दिन त्यति नै पर्याप्त भयो। यस्ता क्षणहरू बेला-बेलामा सम्झिन्छु – कहिले सडकछेउको मःमः पसलबाट आउने स्वादिलो बास्ना, कहिले पेट्रोल पम्पको कडा गन्ध त कहिले बैंकबाट निकालिएको नयाँ नोटको गन्ध। एउटा सामान्य सुगन्धले पनि मनस्थिति कति छिटो परिवर्तन गर्न सक्ने रहेछ!

केही वर्षअघि गुगलले अप्रिल फूलको दिन Google Nose को अवधारणा ल्याएको थियो। उनीहरूले इन्टरनेट मार्फत गन्ध खोज्न र अनुभव गर्न सकिने दाबी गरेका थिए। हुनत त्यो केवल अप्रिल फूलको जोक थियो तर त्यसले एउटा रमाइलो प्रश्न मनमा ल्यायो – यदि साँच्चै प्रविधिले गन्ध पनि पठाउन सक्ने भए के हुन्थ्यो?

हामी अहिले चित्र र आवाजको संसारमा बाँचिरहेका छौं। स्क्रिन, भिडियो, संगीत, नोटिफिकेसन, सबैतिर दृश्य र श्रव्यले भरिएका छन्। गन्ध भने चुपचाप हाम्रो भावनासँग काम गरिरहेको हुन्छ। एउटा परिचित सुगन्धले बाल्यकालको सम्झना जगाउन सक्छ, तनाव कम गर्न सक्छ वा अचानक मन राम्रो बनाउन सक्छ।

कहिलेकाहीँ दिमागमा आउंछ – यदि भविष्यमा खाना अर्डर गर्नुअघि मोबाइलबाट त्यसको बास्ना लिन सकिने भए? वा कुनै पर्यटनस्थलको प्रचारमा त्यहाँको हावा, फूल वा वर्षाको सुगन्ध पनि अनुभव गर्न सकिने भए? सायद त्यो दिन आउला, सायद नआउला। तर जहिले पनि एउटा सानो सुगन्धले पनि हाम्रो मूड बदल्न सक्छ।