Navin's Blog

धेरै सामान्य नेपाली परिवारको साझा सपना हो एउटा घर, अनि एउटा चारपाङ्ग्रे गाडी किन्नु। पैतृक सम्पत्ति छैन भने त राम्रो आम्दानी हुने परिवारका लागि पनि किन्ने मूल्य देखि लिएर वार्षिक कर, बीमा, दैनिक खर्च र मर्मत-सम्भारका कारण गाडीको स्वामित्व सजिलो कुरा होइन। सायद यही कारणले नेपालमा विद्युतीय गाडी (EV) आकर्षक बनेका छन्। कर छुट, विभिन्न वित्तीय योजना र पेट्रोल–डिजेलको तुलनामा निकै कम सञ्चालन खर्चले चारपाङ्ग्रे गाडी धेरै परिवारको पहुँचमा आएको छ।

केही दिनअघि चितवनमा गुडिरहेको एउटा EV मा आगलागी भयो। त्यसका भिडियो र तस्विरले साँच्चिकै झस्कायो। सामाजिक सञ्जालमा ठूलो चर्चा भयो तर मूलधारका सञ्चार माध्यम, सरकारी निकाय वा सम्बन्धित निर्माता/ वितरकबाट भने खासै प्रतिक्रिया आएन। त्यो चाहिँ चिन्ताको विषय हो।

नयाँ चारपाङ्ग्रे गाडी किन्न खोज्ने धेरै नेपाली परिवार अहिले EV लाई नै विकल्पका रूपमा हेरिरहेका छन्। हालैका अटो शोहरूले पनि यही ट्रेन्ड देखाउँछन्। एउटा घटनाका आधारमा समग्रमा EV असुरक्षित छन् भन्ने भाष्य बनाउनु हुन्न तर यसले एउटा ठूलो प्रश्न भने उठाउँछ, के EV हरू वास्तवमै नेपालको सडकको लागि उपयुक्त छन्? किनभने हाम्रा सडकहरू गर्व गर्न लायकका पक्कै छैनन्।

त्यसैले EV क्रान्तिको उत्सव मनाउनु अघि केही असहज प्रश्नहरू सोध्नैपर्छ।

• के EV हरू इलेक्ट्रोनिक प्रणालीमा यति धेरै निर्भर छन् कि ब्याट्रीमा वा अन्यत्र आगलागी हुँदा ढोका खोल्ने जस्तो आधारभूत काम समेत प्रभावित हुन सक्छ?
• सस्तो वा व्यावसायिक रूपमा आकर्षक भएकै कारण हामी कमजोर सुरक्षा रेकर्ड भएका ब्रान्डहरू आयात गरिरहेका त छैनौँ?
• नेपालका खाल्टाखुल्टी, उकालो–ओरालो, असमान सडक र निर्माणाधीन सडकका लागि केही EV को ग्राउन्ड क्लियरेन्स पर्याप्त छ? न्यूनतम ग्राउन्ड क्लियरेन्स कति हुनुपर्छ भन्ने स्पष्ट सरकारी मापदण्ड नै छ?
• हाम्रा चार्जिङ स्टेशनहरू सही तरिकाले जडान र नियमित मर्मत र नियमन भएका छन्?
• नेपालमा EV आगलागीको स्वतन्त्र अनुसन्धान गर्ने र त्यसको निष्कर्ष सार्वजनिक गर्ने व्यवस्था छ? EV मा आगलागी हुँदा अनुसन्धान कसले गर्छ: निर्माता, वितरक, बीमा कम्पनी, सरकारी निकाय कि कसैले पनि गर्दैन?
• हामी नेपालका लागि EV परीक्षण गरिरहेका छौँ कि फरक सडक, फरक मौसम, फरक पूर्वाधार र फरक आपत्कालिन प्रणाली भएका देशका लागि डिजाइन गरिएका गाडीहरू नेपालमा ल्याएर ‘चलिहाल्छन्’ भनेर मानिरहेका छौँ?
• EV का स्पेयर पार्टहरू सजिलै उपलब्ध छन्? र उपलब्ध भए पनि सामान्य ग्राहकले किन्न सक्ने मूल्यमा छन्? हाम्रा सर्भिस सेन्टरमा EV का विशेष समस्या पहिचान र मर्मत गर्न पर्याप्त तालिम प्राप्त प्राविधिक छन्? महँगो मर्मत-सम्भारका कारण कतिपय EV मालिकले नियमित सर्भिसिङ नै बेवास्ता गरिरहेका त छैनन्?
• अनि सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न, EV चलाउनेहरूलाई आफ्नो गाडीमा भएका सुरक्षा प्रणाली र आपत्कालिन अवस्थामा अपनाउनुपर्ने प्रक्रियाबारे पर्याप्त जानकारी छ?

नेपालले पेट्रोलियम पदार्थ आयात गर्न ठूलो रकम खर्च गर्छ। EV को प्रयोग बढ्दा इन्धन आयात घटाउन, व्यापार घाटाको दबाब कम गर्न र अन्ततः यातायातको खर्च घटाउन मद्दत गर्न सक्छ। तर सस्तो यातायातको नाममा मानिसको सुरक्षासँग सम्झौता गर्न सकिँदैन।

यदि तपाईं आफ्नो दैनिक सवारीका रूपमा EV किन्न सोच्दै हुनुहुन्छ भने केवल रेन्ज, छुट र फाइनान्सिङ हेरेर मात्र निर्णय नगर्नुस्।

नेपालमा EV क्रान्ति सुरु भइसकेको छ। हाम्रा सडक, नियम, सर्भिस नेटवर्क र हाम्रा गाडीहरू; सबै यो क्रान्तिका लागि तयार छन् कि छैनन्?

नेपाल विविधताले भरिएको देश हो र यो विविधता यहाँको चाडपर्व र सार्वजनिक बिदाले भरिएको क्यालेन्डरमा देखिन्छ। यी मध्ये धेरै चाडपर्व कुनै खास क्षेत्र, समुदाय वा धर्मसँग सम्बन्धित छन्। त्यसैले राष्ट्रिय पर्व बाहेक सरकारले क्षेत्र र समुदाय विशेषका लागि बिदा घोषणा गर्छ, जस्तै काठमाडौं उपत्यकाका लागि, लुम्बिनी प्रदेशका लागि, पहाडी क्षेत्रका लागि, मुस्लिम/इसाई धर्मावलम्बीका लागि, नेवार/किरात समुदायका लागि, आदि। कुनै विशेष समुदायका मानिसहरू त्यस दिन काममा आउन नसक्ने भए पनि देशको दैनिक कामकाज भने अरू सबैका लागि चलिरहनुपर्छ भन्ने उद्देश्य ठीक हो।

तर दुईवटा बिदा, अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस र तीज, यी दुवै महिला मात्रका लागि बिदा घोषणा गरिएका छन्। यहीँनेर मलाई यसको तर्क बुझ्न अलि गाह्रो हुन्छ। काम गर्ने जनशक्तिको झन्डै आधा हिस्सा नै अनुपस्थित हुँदा कुनै व्यवसाय सामान्य रूपमा कसरी चल्ने हो? यो कुरा सरकारी कार्यालयमा मात्र सीमित छैन; निजी कम्पनीहरूले पनि यही अभ्यास पछ्याउँछन्।

केही दशकअघि यो कुरा अर्थपूर्ण थियो जब रोजगारीमा महिलाको सहभागिता निकै कम थियो। तर आजको समयमा महिलाहरू बिना कार्यस्थल सहज रूपमा चल्नै गाह्रो हुन्छ। त्यसैले मलाई असहज बनाउने कुरा बिदा आफैँभन्दा पनि यसको पछाडिको सोच हो, मानौं तपाईंहरू एक दिन काममा नआए पनि सबै कुरा ठिकठाक चलिहाल्छ भन्ने मौन सन्देश।

मेरो एउटा साथी किनमेल गर्न असाध्यै पोख्त छ। उसलाई कुन सामान कहाँ राम्रो पाइन्छ भन्ने ठ्याक्कै थाहा हुन्छ। बत्ती र इलेक्ट्रिकल सामानका लागि भोटेबहाल, सुकुटी र ड्राइ फ्रुटका लागि असन, लुगाका लागि खिचापोखरी, जडिबुटीका लागि मंगलबजार, मिठाईको लागि तिछुगल्ली, आदि इत्यादि।

उसले किनमेल गर्ने पसलहरू प्रायः काठमाडौंका पुरानो बजारमै हुन्छन् जहाँ मानिसहरू पुस्तौं देखि सायद गुणस्तरकै कारण आइरहेका छन्।

म भने ठीक उल्टो। घर र अफिसको बाटोमै भेटिने पसलबाट किनिहाल्छु। कन्भिनियन्स् मेरो पहिलो प्राथमिकता। मलाई लाग्छ काठमाडौंमा अहिले यति धेरै अप्सन छ कि चाहिएको सामानका लागि टाढासम्म धाउनै पर्दैन।

तर उसको रोजाई देखेर लोभ लाग्छ। उसले अझै पनि पुरानो बजारको मूल्य र गुणस्तरमाथि विश्वास गर्छ जब कि म भने सजिलो बाटो रोजिरहन्छु।

उसले कमाएको पैसाको महत्व र लाइफ जिउन जानेको छ।

हामी नेपालीहरू सडकमा हुँदा सिभिक सेन्सका लागि खासै परिचित छैनौं। ट्राफिक नियम पालना गर्ने बानीमा अझै धेरै सुधार गर्न बाँकी छ।

एउटा कुरा भने हामीले कुनै नियम वा निर्देशन बिना नै सिकेका छौं। साइरन बज्ने बित्तिकै आपत्कालीन गाडीलाई बाटो दिने। त्यहाँ कुनै प्रहरीले आदेश दिइरहनु पर्दैन। सबै आफैं अग्रसर हुन्छन्।

यसको कारण सायद हाम्रो जीवन इमर्जेन्सीसँग धेरै नजिकबाट जोडिएको छ। यी हाम्रो लागि समाचारका विषय मात्र होइनन्, धेरैले आफ्नै जीवनमा भोगेका वास्तविकता हुन्। आज पनि आपत पर्दा सबैभन्दा पहिले सरकार होइन, समुदाय नै उद्धारमा जुट्छ। छिमेकी, आफन्त र अपरिचित मानिसहरू नै पहिलो सहयोगी बन्छन्।

त्यसैले साइरनको आवाज हाम्रो लागि एउटा गाडीको आवाज मात्र होइन, त्यो कसैको जीवन र मृत्यु बीचको दौड हो भन्ने हामी बुझ्छौं।

हामी सँग धेरै कमी कमजोरीहरू छन् तर त्यो केही इन्च बाटो छोड्ने बानीले हामी अझै पनि संकटमा परेकाको पीडा बुझ्ने समाज हौं भन्ने देखाउछ। किनकि हामीलाई थाहा छ, एक दिन त्यो एम्बुलेन्स भित्र हाम्रो आफ्नै मान्छे पनि हुन सक्छ।

ठूला प्रिन्ट भएका रङ्गीचङ्गी टी-सर्टहरू युवा अवस्थाको सबैभन्दा आकर्षक फेसन स्टेटमेन्ट हुन। यस्ता प्रिन्टले लगाउने व्यक्तिका बारेमा केही विशेष कुरा बताउँछ। युवा अवस्थामा यस्ता टी-सर्टहरू आफ्नो रुचि, कुनै शब्द नबोली अरू सामु व्यक्त गर्ने सबैभन्दा छिटो माध्यम मध्ये एक हुन। यस्ता लुगा लगाउनुको अर्थ मानिसहरूले तपाईंलाई देखून्, भीडबाट फरक ठानून् र तपाईंलाई चाखलाग्दो व्यक्तिका रूपमा हेरून् भन्ने नै हुन्छ।

चालीसको दशकमा पुग्दा जीवनमा “लाउड” फेसन र ट्रेन्डहरू देखिसकेका धेरै मानिसहरू स्वाभाविक रूपमा सरलता अनि सादापन तर्फ आकर्षित हुन थाल्छन्। यो समय आफूले लगाएको कपडाले आफ्नो व्यक्तित्वको कुनै सन्देश दिन छोडेर लुगा केवल लुगा मात्र बन्छ। सादा टी-सर्ट जुनसुकै लुगासँग सजिलै मिल्छ, कहिल्यै फेसन आउट हुँदैन र आफैंलाई प्रमाणित गर्ने प्रयास गरिरहेको जस्तो पनि देखिँदैन। जब नौलोपन खोज्ने समय अनि ऊर्जा कम हुन थाल्छ भरपर्दो र सरल विकल्प रोज्दा एउटा दुविधा कम गर्न सकिन्छ।

युवा अवस्था भनेको आफू को हुँ भन्ने कुरा संसारलाई सुनाउने समय हो जबकि उमेरसँगै हामी यति सहज बन्छौं कि अरूहरूले हामीलाई आफैँ चिन्न दिऊँ भन्ने सोच आउँछ। तर अझै पनि कुनै रङ्गीचङ्गी प्रिन्ट भएको टी-सर्ट कसैले लाएको देख्दा एक समय त्यसलाई अत्यन्तै मन पराउने मेरो युवा स्वरूप सम्झना आउँछ।

नियमित कामबाट केही बेर आराम पाइन्छ कि भनेर म यसपालि अफिसमा हुने साप्ताहिक मेडिटेशन सेसनमा सहभागी भएँ। त्यहाँ मेरो शरीरले आराम शब्दलाई अलि बढी नै शाब्दिक रूपमा बुझिदियो।

बन्द आँखा, शरीर लडेर पूर्ण रूपमा आराममा अनि मधुरो स्वरमा ध्यानको निर्देशन। यस्तो अवस्थामा मेरो दिमाग जागा बस्नै जानेन। बरु ती सबै मिलेर एउटा अप्रत्याशित निद्राको उत्तम खुराक बने। अवस्था निकै अप्ठ्यारो र लाजमर्दो भयो।

त्यसपछि एउटा कुरा महसुस भयो। शरीरले कुन बेला कस्तो प्रतिक्रिया दिन्छ भन्ने कुरा हामीले चाहेर पनि कन्ट्रोल गर्न सक्दैनौँ। ध्यानमा पूर्ण रूपमा उपस्थित भएर लिनुपर्ने फाइदा त मैले पक्कै गुमाएँ गुमाएँ, गुरुज्यू प्रति अनादर भएको नहोस् भन्ने मात्रै मन देखि आशा छ।

मेरो एउटै आशा छ, अब अर्को पटक फेरि त्यो सेसनमा जाँदा त्यो कोठामा कसैले पनि म मेडिटेशन बीचमै निदाएको घटना नसम्झोस्!

युट्युब वा लिंक्डइनका धेरै इन्फ्लुएन्सरहरूले क्याश प्रयोग गर्न र डिजिटल भुक्तानीबाट टाढा रहन सुझाव दिइरहेका हुन्छन्। उनीहरूको तर्क छ कि क्याश तिर्दा हाम्रो दिमागले खर्चको पीडा महसुस गर्छ जसले गर्दा अनावश्यक खर्च घटाउन मद्दत गर्छ।

जिज्ञासावश मैले पनि यो विधि केही साता अघि देखि अपनाएँ तर मेरो अनुभवमा भने खासै केही फरक परेन। नगद दिऊँ वा QR स्क्यान गरूँ तिर्नुपर्ने रकम त उही नै हो। आवश्यक सामान किन्दा भुक्तानीको माध्यमले वित्तीय अनुशासन आफैं परिवर्तन गर्दैन रहेछ।

नेपालमा त डिजिटल भुक्तानी झन् व्यावहारिक छ। हाल देशको अधिकांश ठाउँमा मोबाइल नेटवर्क पुगेको छ जसले गर्दा ग्रामीण क्षेत्रका बजारमा पनि धेरै पसलेहरूले डिजिटल भुक्तानी नै रुचाउँछन्। नगद बोक्ने, खुल्ला पैसा नपाउने, एटीएम वा बैंक धाउनुपर्ने झन्झट पनि हुँदैन। हिजो मात्र भाटभटेनी सुपरमार्केटमा अहिले राष्ट्र बैंकले सिक्का साट्ने सुविधा नदिएको र फिर्ता रकम दिन असहज भएकोले नगदको सत्ता कार्ड अथवा डिजिटल भुक्तानीको अनुरोध देखें।

सायद इन्फ्लुएन्सरहरूको सुझाव धेरै खर्च गर्ने र बेहिसाब किनमेल गर्ने मानिसहरूका लागि उपयोगी होलान्। सायद म भने त्यो समूहमा पर्दिनँ। बरु मेरो लागि डिजिटल पेमेन्ट झन् प्रभावकारी भएको छ। म कार्ड प्रयोग गर्छु तर धेरै पसलेहरूले पोस मेसिनमा लाग्ने शुल्कका कारण कार्डबाट हुने पेमेन्ट स्वीकार्दैनन्। त्यसैले मेरो किनमेल गर्ने ठाउँ नै सीमित भएको छ र प्रायः साताको अन्तमा मात्र किनमेलको लागि पुग्छु र यही सीमाले मेरो खर्च कुनै पनि “क्यास पेन” भन्दा राम्रो सँग नियन्त्रण भएको छ।

मेरो अनुभवमा बजेट बचाउने सबै भन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको खर्च गर्न मिल्ने ठाउँ नै कम गर्नु हो।

पर्यटन मन्त्रीले हालै पहाडी विमानस्थलहरूमा उडान घट्नुको प्रमुख कारण पर्याप्त यात्रु नभएको बताएका छन्। उहाँको भनाइ पूर्ण रूपमा गलत भने होइन तर यसले समस्याको धेरै ठूलो पक्षलाई बेवास्ता गर्छ। आम नागरिकलाई दोष दिन सजिलो छ तर वास्तविक समस्यालाई स्वीकार्नु त्यति सजिलो छैन।

मानिसहरू जोखिमपूर्ण पहाडी राजमार्गमा घण्टौँ, कहिलेकाहीँ दिनौँसम्म यात्रा गर्न रुचाउँछन् भन्ने होइन। उनीहरू त्यसो गर्न बाध्य छन् किनभने हवाई टिकट अत्यन्त महँगो छ, उडान तालिका भरपर्दो छैन र आवश्यक परेको बेला टिकट वा उडान दुबै नै उपलब्ध हुँदैन।

यदि मन्त्रीले सरकारले सञ्चालन गर्ने वायुसेवासँग STOL (छोटो दूरीमा उडान तथा अवतरण गर्न सक्ने) विमानस्थलमा उड्न मिल्ने केवल दुईवटा विमान छन् र तीमध्ये एउटा मात्र सञ्चालन योग्य अवस्थामा छ भन्ने स्वीकार्नु भयो भने त्यसको जवाफ पनि दिनुपर्छ। यदि उहाँले यस्ता विमान सञ्चालन गर्ने निजी वायुसेवा पनि दुई–तीनवटामा सीमित छन् र उनीहरूले प्रायः एभरेस्ट जस्ता बढी आम्दानी हुने रुटलाई प्राथमिकता दिन्छन् भन्नुभयो भने अझ धेरै प्रश्न उठ्नेछन्। र यदि उहाँले सामान्य यात्रुले टिकट पाउनै मुस्किल हुने किनभने धेरै सिट पहुँच र चिनजानका आधारमा बाँडिने गरेको यथार्थ स्वीकार्नु भयो भने बहसको दिशा नै बदलिनेछ।

प्रादेशिक राजधानी सुर्खेतबाट मुगु करिब २८० किलोमिटर मात्र टाढा छ। यो दूरी सडकमार्गबाट पार गर्न दुई दिन लाग्छ त्यो पनि निकै कठिन र असहज यात्रा पछि। सरकारी वायुसेवाले हप्तामा एकपटक मात्र यहाँ उडान गर्छ र त्यो पनि मौसमको कारण देखाएर पटक–पटक रद्द हुन्छ। यस्तो अवस्थामा मानिसहरूले भर पर्न नसकिने हवाई सेवामा किन विश्वास गर्ने?

मुगु जस्ता दुर्गम जिल्लाका लागि नियमित र भरपर्दो हवाई सेवा कुनै विलासिता होइन, लाइफलाइन हो जहाँ आपतकालीन स्वास्थ्य सेवा समेत सहज उपलब्ध छैन। समयमै हुने एउटा उडानले जीवन र मृत्यु बीचको फरक समेत बनाउन सक्छ।

त्यसैले यात्रु पुगेन भन्ने निष्कर्षमा पुग्नु अघि एउटा प्रश्न सोध्नु आवश्यक छ, के हामीले वास्तवमै आम मानिसले विश्वास गर्न सक्ने हवाई सेवा प्रदान गरेका छौँ?

सार्वजनिक यातायातको विषयमा धेरै बहसहरू सुनिन्छ। केही समयअघि अनुभवको लागि आफ्नो दुई पांग्रे घरमै छोडेर बसमा अफिस जाने निर्णय गरेँ। घर र अफिस जम्मा ७ किमि टाढा छन् र सहरकै राम्रो मध्येको सडकले जोडिएका।

सोचेको थिएँ बढीमा ३५-४० मिनेट लाग्ला तर वास्तविकता फरक रहेछ। खचाखच भरिएको मिनी-बसमा उभिने ठाउँ समेत थिएन। प्रत्येक स्टपमा लामो पर्खाइ, थप यात्रु कोच्ने हतार, सहचालकको रुखो बोली, लापरवाह गाडी चलाउनु सार्है मन परेन। अन्ततः ७ किमिको यात्रा पूरा गर्न ९० मिनेटभन्दा बढी लाग्यो।

त्यसपछि बुझें सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्नुपर्छ भन्न सजिलो छ, दैनिक रूपमा त्यसमै निर्भर हुनु अर्कै स्तरको मानसिक तनाव हो। काठमाडौं धेरै बदलिसकेको छ, सार्वजनिक यातायात प्रणाली सायद दशक अघि देखि उस्तै छ।

काठमाडौंमा रोजगार गर्नेलाई समय नै सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो। दिनको धेरै समय अव्यवस्थित यातायातमा गुमाउनु भन्दा सक्नेले आफ्नै भरपर्दो साधनको व्यवस्था गर्नु खराब निर्णय होइन।

सार्वजनिक यातायात सुधारिनु पर्छ, त्यसमा दुईमत छैन तर त्यो नहुँदासम्म मानिसहरूले आफ्नो समय र पीस अफ माइन्डको पनि मूल्य बुझ्नुपर्छ।

ट्राफिक प्रहरीले ट्राफिक नियम उल्लंघन गर्नेहरूका लागि निकै कडा जरिवानाको प्रस्ताव गरेको छ। सोहि अवस्थामा स्वीकृत भए केही जरिवाना त देशको न्यूनतम मासिक ज्याला भन्दा पनि बढी हुन सक्छ।

यस विषयमा इन्टरनेट विभाजित छ। धेरैले भन्छन्, “नियम पालना गरे डराउनु पर्दैन“। नेपालमा सडक दुर्घटनाको तथ्यांक भयावह हुनु र त्यसको ठूलो कारण सामान्य ट्राफिक नियमको बेवास्ता हुनु पनि सत्य हो। तर समस्या त्यतिमै सकिँदैन। नियम पालना गर्ने व्यक्ति पनि गलत आरोप, पहिचानमा त्रुटि वा कमजोर प्रमाणका कारण कारबाहीमा पर्न सक्छ। “नियम पालना गरे पुग्छ” भन्ने तर्कले यस्ता गल्तीलाई समेट्दैन।

सुरक्षित सडकका लागि कडा जरिवाना मात्रै पर्याप्त हुँदैन। राम्रो सडक पूर्वाधार, निष्पक्ष र प्रभावकारी कार्यान्वयन र सडक प्रयोगकर्तालाई उचित शिक्षा पनि उत्तिकै आवश्यक छ। दण्डहीनता जति हानिकारक छ अत्यधिक सजाय पनि त्यत्तिकै हानिकारक हुन्छ। दुवैले अन्ततः सार्वजनिक प्रणाली प्रतिको विश्वास कमजोर बनाउँछन्।